مشکلات صنعت پسته کاری ایران

 

 

 Image Hosted by Free picture hosting at www.iranxm.com

 

نگاه اجمالی به چالش های اساسی توسعه کشاورزی( پسته کاری) و ارایه راهکارها

  محمد جمالیزاده تاج آبادی

 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد مهندسی کشاورزی(بیماری شناسی- گیاهی) دانشگاه تهران

  

استان کرمان با سطح زیر کشت بالغ بر 32000 هکتار رتبه اول کشت و تولید پسته در ایران و دنیا را به خود اختصاص داده است. پسته مهمترین محصول کشاورزی شهرستان زرند محسوب می شود. صنعت پسته کاری در شهرستان زرند از جنبه های اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و ... حایز اهمیت فراوان است. در مجموع اقتصاد مردم شهر های پسته خیزی مانند زرند وابسته به صنعت پسته کاری است. به وضوح قابل درک است که اگر باغ های پسته از بین بروند و یا عملکرد اقتصادی نداشته باشند با آب و خاک فعلی تقریبا هیچ محصول دیگری قابل جایگزینی با محصول پسته نیست در نتیجه باید تدابیری اتخاذ شود که ضمن حفظ منابع آبی و خاکی توجه اساسی به به افزایش عملکرد محصول در واحد سطح شود و از اتلاف منابع جلوگیری به عمل آید. عدم توجه به افزایش عملکرد ضمن هدر دادن منابع منتج به اقتصادی نبودن فعالیت در صنعت پسته کاری خواهد شد که نتیجه آن بیکاری و مهاجرت افراد شاغل در این بخش خواهد بود. قابل ذکر است که هم اکنون متوسط عملکرد پسته در استان کرمان بر اساس آمار سال 1384  حدود 573 کیلوگرم در هکتار است و این در حالی است که بزرگترین رقیب ایران یعنی ایالات متحده با 4 /3 تن در هکتار گوی سبقت را از همتایان ایرانی خود ربوده است. لذا ضرورت دارد که عوامل محدود کننده صنعت پسته کاری  استان و بالاخص شهرستان زرند شناسایی شوند و سعی شود که با برنامه ریزی علمی و کارشناسانه این چالش ها تبدیل به فرصت شوند که این امر تا حد زیادی امکان پذیر است. در این گفتار سعی شده که تا حد امکان از تفصیل و جزیی گویی خودداری شود. مهمترین چالش های صنعت پسته کاری در شهرستان زرند عبارتند از

کمبود منابع آبی:  پسته یکی از مقاوم ترین گیاهان به کم آبی است اما پسته درشرایط کم آبی شدید فقط زنده می ماند و ادامه حیات می دهد اما در این شرایط محصول بسیار کمی تولید می کند. اگر هدف ما از باغداری برداشت قابل قبول محصول از نظر اقتصادی است باید کاملا نیاز آبی گیاه تامین کنیم. بر اساس مطالعات انجام شده درخت پسته بارور برای تولید محصول اقتصادی سالیانه نیاز به حدود 9000 متر مکعب آب دارد. تحقیقات نشان داده اند که چنانچه باغدار بتواند در تیر و نیمه اول شهریور پسته را آبیاری کند محصول بیشتر و با کیفیت تری خواهند داشت و این زمان متاسفانه به علت مصرف زیاد ما بیشترین محدودیت را از نظر منابع آبی داریم. تحقیقات نشان داده است که مناسب ترین دوره آبیاری درختان پسته 30 روز است که بدبختانه در بسیاری ای نقاط شهرستان به60 ، 90 و حتی 120 روز رسیده است که در نهایت موجب کاهش شدید عملکرد درختان پسته می شوند. مطالعات مشخص کرده است که از نظر جذب مواد غذایی درختان پسته بیشترین جذب  عناصرغذایی اساسی مانند نیتروژن و پتاسیم و میکروالمانها(روی، مس و...) را در 5 روز اول پس از آبیاری دارند و پس از این زمان تغذیه درختان از طریق خاک باعث افزایش عملکرد نخواهد شد به این دلیل که آب کافی برای انتقال و جذب مواد غذایی از خاک به درخت وجود ندارد. بر اساس گزارشات موجود سالیانه  در دشتهای استان کرمان مانند دشت زرند و رفسنجان در برخی از نقاط  حتی تا 1 متر افت آب در سفره های آب زیر زمینی را داریم و این زنگ خطر را برای صنعت پسته کاری استان و شهرستان زرند به صدا در آورده است. سیستم های آبیاری موجود در باغات پسته(سیستم غرق آبی) موجب هدر روی شدید منابع آبی شده اند. با توجه به این که اجرای سیستم های آبیاری تحت فشار(آبیاری قطره ای و بابلر) بر روی درخت پسته رضایتبخش بوده است و بر اساس مطالعات موجود حدود 40 درصد از منابع آبی باغات پسته فعلا از کیفیت آب مناسب برای اجرای این گونه از سیستم های آبیاری برخوردار است لذا به نظر می رسد با در اختیار گذاشتن منابع سهل الوصول  به باغداران برای اجرای این گونه سیستم های آبیاری تحت فشار بتوان بازده آبیاری را در باغات پسته افزایش داد. از طرف دیگر مهار آبهای فصلی و سطحی با اجرای طرح های آبخیزداری و ساخت سد های کوچک خاکی تا حد زیادی می توان از هدر رفت این گونه منابع آبی جلوگیری کرد و برای تغذیه مستقیم یا غیر مستقیم سفره های آب زیر زمینی استفاده کرد. راه حل دیگر انتقال آب از حوضه های پرآب کشور به مناطق پسته کاری است که اخیرا تلاشهایی بدین منظور انجام شده بود که متاسفانه مسکوت باقی مانده است.

کیفیت نامطلوب و پایین آب آبیاری در مناطق پسته کاری: متاسفانه اکثر کشاورزان اعتقاد دارند که درخت پسته گیاهی نمک دوست است و به همین دلیل در اکثر مناطقی که آب لب شور و شور بوده است به دلیل عدم امکان کاشت محصولات دیگر به کشت پسته اختصاص داده اند و لذا عملکرد لازم را ندارند. از طرف دیگر برداشت های بی رویه از آبهای شیرین باعث پیشروی آبهای شور و کاهش کیفیت آب این منابع شده است. مطالعات انجام شده نشان داده اند که شوری آب در برخی باغات پسته به 20000 دسی زیمنس رسیده است و این موجب غیر اقتصادی شدن تولید پسته شده است. در بسیاری از باغات شهرستان زرند به علت اصطلاحا تنش شوری درختان دارای ضعف شدید شده اند و رو به زوال نهاده اند. کیفیت نامطلوب آب در بسیاری از چاههای کشاورزی موجب به هم خوردن تعادل عناصر غذایی در خاک شده است و موجب بروز عارضه هایی شده است که تا کنون سابقه نداشته است به عنوان مثال کاهش یافتن نسبت کلسیم به منیزیم در آب و نهایتا خاک موجب عارضه لکه پوست استخوانی روی دانه های پسته شده است. اتخاذ روش های زراعی مانند آبیاری سنگین در زمستان موجب کاهش دادن شوری می شود. استفاده از گچ در باغات و استفاده ار کودهای مناسب مانند کودهای پتاسیمی موجب کاهش دادن میزان خسارت ناشی از شوری می شوند.

احداث باغات پسته در خاکهای نامناسب: با توجه به چند ساله بودن درختان پسته و سیستم درختچه ای درختان و لزوم استقرار چندین ساله درخت  در خاک، احداث باغات مستلزم مطالعات و آزمایشات خاکشناسی دقیق است که بدبختانه تقریبا در بسیاری از موارد نادیده انگاشته شده است. امروزه قبل از احداث یک باغ در کشورهای صاحب سبک در کشاورزی مانند ایالات متحده مواردی مانند لایه بندی خاک، شوری، اسیدیته، حاصلخیزی و بسیاری از پارامترهای دیگر دقیقا مورد بررسی قرار می گیرند تا نسبت به تاسیس یک باغ اقدام شوند تا بتوان در صورت نیاز به موارد اصلاحی خاک از ابتدا اقدامات علمی و فنی لازم را اعمال نمود تا در زمان به محصول نشستن باغ انتظار تولید اقتصادی را داشته باشیم. اکنون با جرئت می توان گفت که اکثر باغات احداث شده شهرستان هیچ گونه مطالعات خاکشناسی صورت نگرفته است و متاسفانه بر اساس تشخیص ظاهری خاکها و یا نزدیک بودن به منابع آبی اقدام به کاشت پسته شده است. می توان تقریبا تخمین زد که حدود 25 درصد از باغات پسته از مشکلاتی از قبیل سبک و شنی بودن خاک، سنگین و رسی بودن خاک، خاکهای با شوری بالا و وجود لایه ای بسیار سخت و غیر قابل نفوذ توسط ریشه رنج می برند. لذا توصیه می شود در این گونه موارد باید با  انجام آزمایشات خاکشناسی و شناخت دقیق راهکارهای اصلاحی نسبت به افزایش حاصلخیزی خاک اقدام نمود.

تغییر کاربری باغات پسته به دلیل قرار گرفتن در حاشیه شهر و مناطق مسکونی و تجاری: این گونه از باغات به وفور در سطح شهرستان و مناطق مسکونی اطراف آن مشاهده می شود. برخی از این باغات که در زمانهای نه چندان دور زیر کشت محصول پسته بوده اند امروزه  به علت گسترش شهرسازی و افزایش جمعیت شهری توسط صاحبان آنها از از آب افتاده اند و دلایل متعدد از جمله افزایش بی رویه قیمت اراضی، نداشتن امنیت تولید، تخریب آنها به منظور آماده سازی جهت اخذ مجوز تغییر کاربری  و .... از حالت سوددهی خارج شده اند ولی هنوز به عنوان باغ جزو سطح زیر کشت محصول محسوب می شود.

چند شغله بودن بسیاری از بهره برداران: از تقریبا دو دهه قبل به علت ارزش افزوده تولید پسته و تصرف زمین و احداث باغ، اقشار مختلف از قبیل کارگران، کارمندان، مهندسین و ...به  پسته کاری روی آورده اند و به بیان دیگر بسیاری از پسته داران کنونی باغدار صرف نیستند و متاسفانه به علت دو یا چند شغله بودن گاه باغات را به امان خدا رها کرده اند و یا در بسیاری از موارد رسیدگی لازم را به امور اداره زمین زراعی خود را ندارند. در اینگونه باغات به دلیل رعایت نشدن اصول علمی و فنی و سلیقه ای بودن کاشت درختان و پرورش درختان نمی توان انتظار داشت که حتی این گونه باغات از متوسط عملکرد برخوردار باشند. در اینگونه موارد پیشنهاد می شود که این گونه بهره برداران یا به صورت کلی از چرخه تولید بیرون روند و یا با اعمال مدیرت علمی و سپردن باغات به افراد صاحب نظر و کارآمد موجب ضرور و زیان خود و در نهایت شهرستان نشوند.

کافی نبودن تحقیقات صورت گرفته در مورد پسته: پسته با آنکه از نظر صادرات غیر نفتی کشور در ردیف های اول اقلام صادراتی قرار می گیرد اما متاسفانه به مرور بازار پسته جهان از دست ایران خارج می شود. این مسئله دلایل متعددی دارد از جمله مهم ترین آنهاعدم توجه به عرصه تحقیقات در صنعت پسته کاری است.  امروزه در ایالات متحده به عنوان بزرگترین رقیب پسته ایران که در چند سال آینده بدون شک گوی سبقت از ایران را خواهد ربود سالیانه بودجه های تحقیقاتی چند صد میلیون دلاری برای تحقیقات  پسته اختصاس داده می شود و دانشکده اختصاصی برای تحقیقات مربوط به پسته تاسیس شده است( دانشکده Davis در California ). جای بسی تاسف است که با وجود این که دشت زرند دومین یا سومین نقطه پسته خیز استان کرمان محسوب می شود اما یک مرکز تحقیقاتی کوچک کشاورزی ابتدایی نیز در این شهرستان وجود ندارد. سالیانه میلیاردها تومان سود ناشی از فروش محصول پسته عاید باغداران می شود اما دریغ از یک ریال هزینه در بخش تحقیقات کشاورزی در شهرستان زرند. در حل حاضر مشکلات متعددی شامل آفات، بیماریها، مشکلات تغذیه ای، زردی ها، ضعف درختان، آفلاتوکسین و بسیاری از موارد ناشناخته دیگر  گریبانگیر تولید کنندگان پسته شهرستان زرند شده که بررسی و موشکافی هر کدام از این عوامل به تنهایی نیازمند یک پروژه تحقیقاتی با امکانات آزمایشگاهی مجهز و نیروی انسانی متخصص است و بدبختانه نه دولت مساعدت لازم را به عمل می آورد و نه کشاورزان فرهنگ لازم جهت هزینه کردن برای تحقیقات پسته را دارند و نتیجه آن این شده که در بسیاری از باغات شدت زوال درختان به حدی شده است که برخی باغداران پسته کاری را به دست فراموشی سپرده اند و به شغلهای کاذب و واسطه گیری روی آورده اند غافل از اینکه سرمایه اولیه شان را از تولید پسته بدست آورده اند. به نظر می رسد که حفظ باغات فعلی و افزایش راندمان تولید تنها با تکیه بر فن آوری های پیشرفته میسر است. اطلاعات علمی کاربردی  در خصوص احداث باغات جدید و دانش بکارگیری روشهای مبارزه بیولوژیک و تلفیقی با آفات و بیماریها و کاستن از میزان سموم مصرفی در باغات پسته، دانش شناخت دقیق کمبودها و مسومیت ها عناصر غذایی و ایفای نقش این عناصر در بهبود کیفیت و کمیت پسته، پویا بودن در زمینه استفاده بهینه از آب و مدیریت آبیاری بخصوص آبهای شور  کمک شایانی به پسته کاران خواهد نمود. و نهایتا دولت لاجرم باید عنایت ویژه ای به امر تحقیقات پسته داشته باشد.

دانش و فرهنگ پایین کشاورزان پسته کار: در مناطق پسته کاری ایران مانند دشت زرند بهره برداران  اکثرا از اقشار دارای تحصیلات پایین یا بدون تحصیلات هستند و این کار اطلاع رسانی و علمی کردن صنعت پسته کاری را با محدودیت مواجه کرده است. به طور کلی کشاورزان ایرانی در مقایسه با کشاورزان کشورهای پیشرفته از نظر کشاورزی از سطح دانش بسیار محدودی بهره می برند و بسیاری از آنها بیسواد هستند. بیسواد بودن و نهایتا فرهنگ پایین بهره برداران کار را برای افراد متخصص و صاحب آگاهی سخت کرده است. این گونه افراد نظرات افراد متخصص را زیاد جدی نمی گیرند و متاسفانه در برخی موارد به سخره می گیرند. در ایالات متحده کشاورزان پسته کار جزو کشاورزان پیشرو در کابرد روش های نوین و جدید در صنعت پسته کاری هستند و در بسیاری از موارد پیشقدم می شوند و هزینه های طرحهای تحقیقاتی مربوطه را می پردازند چون به وضوح نقش تحقیقات را در افزایش راندمان باغات خود لمس کرده اند. البته لازم به ذکر است که خوشبختانه در سالهای اخیر برخی از کشاورزان پسته کار کرمان اهمیت تحقیقات را درک کرده اند و از توصیه های کارشناسان خبره بهره کافی می برند اما تا رسیدن به فرهنگ بهره برداری علمی و صحیح از پسته فاصله زیادی وجود دارد. در هر صورت با توجه به مشکلات بوجود آمده برای درختان کشاورزان مجبور به استفاده از تحقیقات و نظرات کارشناسان هستند زیرا با شیوه فعلی بهره برداری راه به جایی نخواهند برد.

وجود سیستم خرده مالکی و یکپارچه نبودن زمین های پسته کاری: یکی از چالشهای مهم مناطق پسته کاری خورده بودن مالکان است. در کشورهای توسعه یافته از نظر کشاورزی زمین های کشاورزی یکدست و با هکتار بالا هستند به عنوان مثال در آمریکا کمتر کشاورزی را می توان یافت که کمتر از 100 هکتار زمین داشته باشد. یکپارچه بودن اراضی کشاورزی موجب سهولت در امر مکانیزاسیون و افزایش راندمان و کاهش دادن هزینه خواهد شد. در شهرستان زرند کشاورزی خورده کاری رواج بسیار زیادی دارد به طوریکه مالکان زیر یک هکتار(400 قصب) تقریبا بیش از 60 درصد کل سطح زیر کشت پسته را به خود اختصاص داده اند حالا اگر هر کدام از این خورده مالکها وراثی هم داشته باشند وضع به چه منوال خواهد شد! بهترین راهکار برای حل این معضل تشکیل تعاونی های بهره بردای و سپردن سررسی امور باغات به  NGO ها ویا تعاونیها است که بتواند باعث افزایش کارآرایی شود. و هر تعاونی به نمایندگی از چند صد خورده مالک زمام امور را به دست بگیرد.

حوادث طبیعی: یکی از چالش های اساسی صنعت پسته کاری شهرستان و استان پیش آمدن حوادث طبیعی غیر مترقبه از جمله سرمازدگی، تگرگ و آفتاب سوختگی است که در برخی از سالها موجبات خسارات سنگین در باغات پسته می شوند. به طور متوسط بین 12 تا 17 درصد از محصول به علت سرمازدگی بهاره از بین می روند. سرمازدگی زمستانه و بهاره امسال باعث تحمیل خسارات هنگفت به پسته داران شده است. در کشورهای پیشرفته و دارای ایستگاههای هواشناسی کشاورزی تا حد زیادی موجبات پیش بینی عوامل طبیعی را فراهم آورده و اطلاعات لازم در جهت هوشیاری کشاورزان قبل وقوع سرمازدگی و ... به کشاورزان داده می شود تا بدان حد که در ایالات متحده شبکه رادیویی جداگانه هواشناسی کشاورزی بویژه در  ایالات شمالی و سردسیر تاسیس شده است که مرتبا آخرین اطلاعات هواشناسی را به کشاورزان می دهند. اما متاسفانه نه تنها در شهرستان زرند بلکه حتی در تمام ایران نیز ما این شبکه های رادیویی هواشناسی کشاورزی را نداریم از طرف دیگر استفاده از هلی کوپتر برای جابجایی هوای سرد در اطراف باغات یک امر مرسوم برای جلوگیری از سرمازدگی باغات میوه در ایالات متحده است که ما چنین برنامه ای را برای جلوگیری از خسارات سرمازدگی در ایران هم نداریم چه رسد به شهرستان زرند. استفاده از آبیاری برای کاهش دادن اثر سرمازدگی یکی از راههای اصولی برای کاهش دادن اثرات سرمازدگی است که متاسفانه به علت وسیع بودن سطح زیر کشت و محدود بودن منابع آبی استفاده از این روش نیز عملی به نظر نمی رسد. بیمه کردن باغات به عنوان راه مناسب و عملی در این زمینه بنظر می رسد اما متاسفانه به دلیل مشکلات وافر و بروکراسی موجود، کشاورزان از طرح بیمه باغات استقبال چندانی بعمل نیاورده اند.

پایین بودن ضریب مکانیزاسیون در صنعت پسته کاری: امروزه ضریب نفوذ مکانیزاسیون در پسته کاریهای کشورهایی نظیر آمریکا و حتی ترکیه و سوریه بسیار بالاتر از ایران است. در ایالات متحده انواع ماشین آلات کشاورزی برای مراحل مختلف کاشت، داشت و برداشت محصول پسته توسط مهندسین خبره ماشین آلات کشاورزی طراحی و مورد استفاده قرار می گیرند و راندمان کار را بالا برده اند و این در حالی است که در ایران قسمت اعظم عملیات پسته کاری از طریق سنتی و غیر مکانیزه انجام می شود. از طرف دیگر به علت ضعف صنعت ماشین آلات کشاورزی و عدم سرمایه گذاری دولت در زمینه تولید ماشین آلات با کیفیت مورد نیاز باغداران موجبات کاهش بازده اقتصادی صنعت پسته کاری شده است. به دلیل رعایت نکردن اصول اولیه در احداث باغات پسته شامل فاصله درختان، فاصله ردیفها، عدم استفاده از ارقام تجاری در حدود یک سوم از باغات پسته فعلی امکان کار با ماشین آلات و ادوات در آنها وجود ندارد و حتی در برخی از باغات حتی کارگر هم به راحتی نمی تواند در آنها کار کند چه برسد به ماشین آلات کشاورزی!

مشکلات کشاورزان در گرفتن وامها و تسهیلات دولتی: باغداران به صورت خواسته و یا ناخواسته به منظور رفع بخشی از نیازهای مالی خود ناچار به استفاده از تسهیلات بانکی هستند اما بروکراسی پیچیده سیستم اعتبارات کشاورزی و ناکافی بودن این اعتبارات و همچنین نرخ بالای بهره آنها از دیگر چالشهای اساسی در بخش کشاورزی است. معمولا جهت اخذ این تسهیلات اسناد و مدارک معتبر و وثیقه را می طلبد که برای قریب به 50 درصد از باغداران خورده مالک امکان پذیر نیست. امسال نیز که هنوز یک ریال تسهیلات به کشاورزان پرداخت نشده است. برای حل این معضل دولت باید فکر اساسی انجام دهد والا چرخ کشاورزی خرده مالکان با وضع تورم موجود و افزایش یا فتن قیمت نهاده ها و خدمات کشاورزی قادر به گردش  نیست.

بازار آشفته خرید و فروش پسته: با نگاهی سطحی به بازار خرید و فروش محصول پسته به راحتی خواهیم فهمید که بازار اصلی خرید و فروش پسته در دست تعداد انگشت شماری تاجر بزرگ قرار دارد و این واسطه ها هستند که به دلیل داشتن نقدینگی زمانی شروع به خرید از کشاورزان می کنند که پسته دارای پایین ترین قیمت خود باشد و همین افراد هستند که پسته های انبار شده خود را به محض مساعد شدن بازار با قیمتی قابل ملاحظه به فروش می رسانند و در نهایت این تولید کننده است که ضرر می کند و واسطه ها سود سرشاری از این راه بدست می آورند. شرکت تعاونی تولید کنندگان پسته رفسنجان که شعبه ای از آن در شهرستان زرند وجود دارد در بیشتر سالها به دلیل کمبود نقدینگی قادر به خرید مناسب محصول نیست و همین امر بازار خرید دلالان را پررونق کرده است. راه  برون رفت از این چالش این است که دولت با تامین اعتبار و یا همان نقدینگی شرکت تعاونی تولید کنندگان پسته به حمایت از کشاورزان برخیزد. تاسیس شرکت پسته ایرانیان موجب رقابتی شدن بازار شده است و کمک زیادی به کشاورزان در جهت فروش نقدی محصول خود کرده است.

 

  

 

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱۱:۱٥ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/٦/٢٩
تگ ها : پسته کاری

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED