مسمومیت کلر(Cl)، سدیم (Na) و B (بور) در باغات پسته

Image Hosted by Free picture hosting at www.iranxm.com

مسمومیت کلر(Cl)
سدیم (
Na) و B (بور) در باغات پسته

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده- کارشناس ارشد گیاهپزشکی

از خانم دکتر Louise Ferguson از بخش Pomology کالج  Davis دانشگاه ایالتی California به خاطر راهنمایی ها و ارایه منابع مفید تشکر می شود

email: jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

"هشدار: هرگونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد"

 در بین بسیاری از محصولات باغی، درختان پسته درختانی مقاوم به شوری هستند اما این بدین معنی نیست که پسته شوری بسیار بالا را نیز می تواند تحمل کند و در شوری بسیار بالا می تواند محصول قابل قبولی داشته باشد. شوری در باغات پسته مساله مهمی است که متاسفانه جدی گرفته نمی شود. در استان کرمان در بسیاری از نقاط تنش شوری در باغات مشاهده شده است. در باغات پسته کالیفرنیا نیز پدیده شوری به عنوان یک عامل مهم محدود کننده افزایش سطح زیر کشت پسته محسوب می شود. شوری بالای خاک یا آب آبیاری باعث می شود که جذب آب و مواد غذایی توسط ریشه درختان دچار کاهش شود و درنتیجه سوخت و ساز و همچنین فتوسنتز در گیاه دچار کاهش یا اختلال شده و در نتیجه درختان بازدهی مناسبی نخواهند داشت. به همین دلیل  در برخی درختان پسته که دچار تنش شوری هستند علایمی شبیه استرس کم آبی یا خشکی مشاهده می شود در صورتی که خاک مشکلی از نظر رطوبت ندارد. تبخیر و تعرق در پسته مانند هر گیاه دیگر وابستگی کامل به کانوپی (canopy) یا سطح سایه انداز درختان دارد. همانطور که می دانیم با تبخیر آب از روزنه های درختان و بازشدن روزنه ها گاز CO2 وارد برگها می شود و کربوهیدراتها ساخته می شوند. زمانی که اطراف ریشه درختان پسته یا اصطلاحا root zone مملو از نمک باشد جوانه های رویشی و زایشی رشد نمی کنند و در نتیجه اندازه دانه ها بشدت کوچک می شوند. بسیار مشاهده شده در باغات پسته ای که شوری یا salinity بالاست دانه های پسته ریز هستند یا اصطلاحا انس پایینی دارند و همچنین کج و معوج هستند.  شوری بالا در باغات پسته همچنین موجب می شود که میزان آفتاب سوختگی یا داغوزدن دانه ها بالا برود و پوست دانه ها نیز بخصوص در اواخر فصل رشد در ماههای آگوست- سپتامبر(مرداد - شهریورماه) چروکیده شود. شوری بیش از حد در بسیاری از نقاط استان کرمان موجب تسریع سرخشکیدگی یا نکروزیس (necrosis) سرشاخه های درختان پسته  شده است. این همان عارضه ای است که در کرمان بعنوان بیماری پسیلومایسزی(Peacillomyces sp.) شناخته می شود. البته شوری به تنهایی موجب بروز این عارضه نمی شود بلکه مجموعه ای از عوامل از جمله قارچ Peacillomyces ، کمبود پتاسیم، کمبود میکرو نوترینت ها و البته تا حد زیادی شوری سم پاشی های بی رویه با سموم خطرناکی مانند میتاک و همچنین استفاده از روغن های ولک رویهمرفته موجب سرخشکیدگی درختان پسته در استان کرمان شده اند. البته تظاهرات یا علایم مسمومیت شوری بالا در برگهای درختان پسته بوضوح قابل مشاهده است. علایم شوری بالا در برگها شامل سوختگی یا نکروزیس حاشیه برگهاست که متاسفانه در بسیاری از موارد با کمبود پتاسیم (K) اشتباه گرفته می شود. و بنظر می رسد علایم مسمومیت حاصله از شوری با کمبود پتاسیم در برگهای پسته کاملا مشابه باشند و از این جهت نمی توان تمایز آنچنانی قایل شد البته برخی کارشناسان این نظر ندارند. درختان پسته در مقایسه با بسیاری درختان دیگر مانند بادام و فندق از تحمل بسیار بالاتری نسبت به شوری برخوردار است اما باید توجه کرد که پسته هم تا حد مشخصی می تواند شوری را تحمل کند. مطالعات لابراتواری نسبتا زیادی در ایران و ایالات متحده نشان داده که درختان پسته شوری تا 8 دسی منس بر متر را می توانند تحمل کنند بدون اینکه اختلالی در بازدهی آنها صورت بگیرد و این جای شگفتی دارد چون کمتر گیاهی در این شوری می تواند تحمل داشته باشد و بتواند محصول قابل قبولی تولید کند. رقم تجاری کشت شده در ایالات متحده رقم یا واریته ای بود که از کرمان آورده بودند و پس از آزمایشات گسترده و طولانی به کشاورزان پیشنهاد نمودند( رقم Kerman). درست برخلاف ایالات متحده آمریکا در کشورعزیزمان ایران کشاورزان بصورت کاملا تصادفی و بدون هر گونه آزمونی بصورت بسیار وسیع شروع به کشت و توسعه رقم فندقی یا اوحدی (Ohadi) کردند که متاسفانه بعد از گذشت چندین سال رقم خوبی از آب درنیامده و اکثر کشاورزان به مرور شروع به حذف کردن درختان فندقی و پیوند درختان با رقم های  بادامی، قرمز پسته و ... کرده اند. تایج حاصل از مطالعات شوری در آمریکا نتایج جالبی بهمراه داشته است و آن اینکه مقاومترین رقم به شوری رقم کرمان (Kerman) بوده و ارقام دیگر و هیبریدی مانند UCB و Atlantica تحمل کمتری نسبت به شوری از خود بروز داده اند و از این جهت نیز آمریکایی ها سود برده اند. جذب و تجمع بیش از حد سدیم (Na)، کلر (Cl) و بور (B) در طی سالهای متوالی در درختان پسته و بیشتر در بافت چوب (Xylem) و برگها (Leafs) باعث بروز علایم و مسمومیت شده است. در مسمومیت بور (B) حاشیه برگها یا leaf margin تقریبا به صورت کامل ابتدا زرد و سپس نکروز می شود در صورتی که در مسمومیت به کلر و سدیم حاشیه برگ کمتر درگیر می شود به عبارت دیگر مساحت کمتری از برگ نکروز می شود در مقایسه با مسمومیت بور. نکروز شدن برگها در مسمومیت بور(B) با سیاه شدن لبه های برگ همراه است دقیقا شبیه کمبود پتاسیم و همچنین نکروزیس به صورت بین رگبرگی یا interveinal توسعه پیدا می کند. و نهایتا برگ پیچیدگی پیدا می کند یا لوله می شود. این بسیار جالب است که علایم مسمومیت بور B در برگها بسیار مشابه بیماری گموز Gumosis است و باید دقت کرد که ایندو با هم اشتباه نشوند. نکته جالب تر اینکه ممکن است در مسمومیت بور صمغ یا تراوشاتی از تنه و شاخه ها به بیرون تراوش کنند. تجمع کلر، سدیم و بور در درختان پسته موجب کاهش یافتن تولید و انتقال هورمون ها و آنزیمهای موثر در رشد می شود که این اصلا خوب نیست. تشخیص عارضه مسمومیت بور، کلر و سدیم در درختان قبل از تجمع بیش از حد در بافتهای چوبی و برگها بسیار مهم است. متاسفانه درخت پسته مکانیزمی برای دفع بور، کلر و سدیم اضافی یا مضر ندارد. با مدیریت آبیاری در طی چندین فصل می توان تا حد زیادی از تجمع بیش از بور، کلر و سدیم جلوگیری کرد. با آنالیز کردن آب، برگها و خاک در آزمایشگاههای مجهز و دقیق میتوان از میزان دقیق این عناصر در برگ، خاک و آب آگاه شد و اقدامات عملی را انجام داد برای جلوگیری از عارضه. اگر به فیزیولوژی ریشه درختان پسته دقت کنیم می بینیم که ریشه ها این توانایی را دارند که میزان یون اضافی کلر، سدیم و بور را جذب نکنند اما بدبختانه در این مورد که به چه دلیل ریشه های درختان پسته این یونهای مضر را آنهم با این میزان بالا جذب می کنند اطلاعات کافی در دسترس نیست. متاسفانه بور B به میزان 1ppm در آب آبیاری هم موجب ایجاد لکه در حاشیه برگهای درختان پسته می شود. همیشه در همه اتفاقات ناخوشایند پیشگیری بهتر از درمان است. بهترین راه برای جلوگیری از تنش شوری در باغات پسته احداث نکردن باغات در خاکهای بسیار شور و دارای آب شور است که متاسفانه در بسیاری از مناطق استان کرمان کشت پسته در زمین هایی انجام شده که شوری خاک و آب بسیار بیشتر از حد مجاز بوده است. اضافه کردن موادی به خاک و آب که موجب کاهش شوری می شوند نیز در کاهش اثرات منفی حاصل از شوری موثر است. البته این روش در بسیاری از مواقع غیر اقتصادی و غیر قابل توصیه است. زهکشی یا به اصطلاح مهندسی آب Drainage کاربردی ترین و موثرترین روش برای رفع شوری خاک در مناطق پسته کاری است. شرط مهم استفاده از زهکشی عدم وجود لایه بسیار سخت و غیر قابل نفوذ در خاک است. بدین صورت که توسط آبیاری سنگین یا زهکشی، نمک یا salt از اطراف ریشه درختان پسته شسته شده و به لایه های پایینی خاک و بدور از دسترس ریشه برده شود. البته این روش روش ساده ای نیست چون حل شدن نمکها و جدا شدن آنها از ناحیه اطراف ریشه درختان پسته یا rootzone بسیار کند و وقت گیر است. یک دلیل اساسی برای اینکه تاکید می شود در زمستان آبیاری سنگین در درختان پسته انجام شود کاهش یافتن شوری در ناحیه رووت زون (Root zone) درختان پسته است. ولی برعکس در تابستان باید آبیاری به صورت سبک انجام شود و یا اصطلاحا زمین فقط نم شود. به دلیل افزایش یافتن عمق چاههای کشاورزی در مناطق پسته خیز کیفیت آب بشدت کاهش یافته است. بیکربناتها و املاح مضر در آب زیاد شده اند و از طرف دیگر میزان عناصر مضر مانند بور در آب بشدت بالا رفته و متاسفانه مسمومیت به عنصر بور بشدت افزایش یافته است. علایم مسمومیت به بور متاسفانه در بسیاری از موارد با مسمومیت های دیگر و کمبود پتاسیم و همانطور قبلا اشاره شد حتی با بیماری گموز ممکن است اشتباه گرفته شود. مسمومیت بور در درختان پسته به صورت بروز نقاط یا لکه های ابتدا کلروزه و سپس نکروزه نمایان می شوند و بتدریج کل برگ را فرا می گیرد. درختان رنجور و کم رشد می شوند. همانطور که قبلا اشاره شد علایم بسیار مشابه مسمومیت کلر و سدیم هستند و همچنین بیماری گموز و گاهی هم با ورتیسیلیوم اشتباه گرفته می شود. بسیار مهم است که اینها را از هم تفکیک کنیم. مسمومیت به کلر و سدیم بیشتر در باغاتی است که بافت خاک سنگین است و اگر به سطح خاک نگاه کنیم لکه های سفید رنگ یا نقاط سفید رنگ مشاهده می کنیم ولی در مسمومیت به بور نقاط یا لکه های سفید رنگ مشاهده نمی شود و در ضمن مسمومیت به بور در خاکها با بافت سبک بیشتر است. در بیماری گموز نقاط نکروزه معمولا در برگها مشاهده نمی شود در صورتی که در مسمومیت به بور این نقاط نکروزه مشاهده می شود. در بیماری ورتیسیلیومی پسته اگر برش عرضی از شاخه ها فراهم شود قهوه ای شدن آوندها مشاهده می شود در صورتی که در مسمومیت بور چنین چیزی مشاهده نمی شود. متاسفانه تحقیقات جامع و کاملی در مواردی که در بالا گفتم انجام نشده ولی بنظر می رسد این شواهد و یافته ها بسیار نزدیک به واقعیت باشند. متاسفانه بیشتر اطلاعاتی که در مورد بیماری ها و کمبودها و مسمومیت ها در پسته این طلای سبز و این محصول استراتژیک کشور ما وجود دارد بیشتر مرهون تلاش و فعالیت های منسجم و گسترده دانشگاه ایالتی  Californiaاست. بنده شخصا بسیار تلاش کردم تا حتی 1 مقاله جامع و کامل و مشکل گشا در مورد بیماری و مسمومیت های پسته در استان کرمان و در کشور عزیزمان ایران از سال 2000 میلادی به بعد در یک ژورنال معتبر( نه ژورنالهای پاکستان و افغانستان و مالزی و ... ) پیدا کنم ولی متاسفانه چیزی مشاهده نکردم. این باعث تاسف است محصولی که سالیانه چندین میلیارد تومان سود و ارز وارد کشور ما می کند اینچنین درختان رو به ضعف و فلاکت رفته باشند و ما حتی نتوانیم عامل ضعف  را دقیقا مشخص کنیم!!  بهر روی بهترین راه رفع مسمومیت کلر ((Cl، سدیم (Na) و بور (B) در باغات پسته استفاده از آبشویی (leaching) و زهکشی (Drainage) است در مورد مسمومیت کلر و سدیم کار راحت تر است و با 2 بار آبیاری سنگین در زمستان در هر سال تقریبا مشکل حل می شود اما در مورد مسمومیت بور(B) آبشویی حتی تا 5 مرتبه در سال نیز توصیه می شود. یونهای بور (B) بشدت به ریشه و خاکدانه ها چسبیده اند و این کار را  دشوارتر می کند. مطالعات لابراتوری نشان داده که آبشویی صحیح و بموقع و با متد مناسب شوری اطراف ناحیه ریشه را ممکن است از 12 دسی منس بر متر به 4 دسی منس بر متر کاهش دهد و این بسیار عالی است. شوری مناسب یا optimum اطراف ریشه درختان پسته 5/4 دسمی منس بر متر مربع برآورد شده است اما متاسفانه در اکثر باغات پسته استان کرمان وجود این درجه از salinity یک رویاست. متاسفانه آبیاری در تابستان یا آبیاری سبک کار را بدتر می کند. بنابراین بهترین زمان برای آبشویی زمستان است آنهم با آب سنگین. آب خارج شده از چاههای کشاورزی نیز همانطور که قبلا اشاره شد دارای مقادیر زیادی از بور، کلر و سدیم هستند که این کار را دشوارتر می کند مسمومیت را مخصوصا در فصل تابستان بیشتر می کند. برای پیش بینی بروز مسمومیت های ناشی از Na، Cl و B  در باغات پسته کالیفرنیا اقدامات گسترده ای انجام شده است حتی نرم افزارهای خاصی تولید شده که با وارد کردن اطلاعات خاص احتمال بروز مسمومیت در خاک را بسیار دقیق اندازه گیری و پیش بینی می کنند. یکی از راههای کاربردی برای رفع یا کاهش مسمومیت Na، Cl و B در باغات پسته استفاده از گچ یا ژیپس (gypsum) است. گچ بعلت  داشتن یون کلسیم (Ca) نقش مهمی در کاهش یافتن مسمومیت حاصله از شوری دارد. یون کلسیم حاصله از اضافه کردن گچ به خاک باغات پسته با یونهای مضر اطراف ریشه درختان مانند Mg، Na و ... رقابت می کند و معمولا در رقابتی که در اطراف ریشه درختان در می گیرد Ca پیروز می شود. یون کلسیم در خاک موجب می شود که خاک اطراف ریشه درختان پسته نفوذ پذیرتر شود. برای رفع مسمومیت salinity از خاک 2 دو نوع ترکیب در باغات پسته قابل استفاده هستند 1- ترکیباتی که دارای بنیان کلسیمی هستند یا بعبارت بهتر یون کلسیم در آنها وجود دارد و 2- موادی که دارای بنیان های اسیدی هستند و اضافه کردن آنها به خاک موجب کاهش یافتن pH خاک ناحیه اطراف ریشه درختان پسته می شود. مواد کلسیم دار که می توان به باغات پسته اضافه کرد شامل 1- گچ یا ژیپس با فرمول (CaSO4*2H2O) 2- آهک یا لایم با فرمول CaSo4 3- دولومیت با فرمول (CaMg(CO3)2) 4-  کلرید کلسیم (CaCl2) 5- نیترات کلسیم (CaNO3) می شوند. می توان نمکهای مفید و دارای حلالیت بالا را در آب آبیاری حل کرد و سپس با آبی که نمکها در آن حل شده اند درختان را آبیاری کرد اما متاسفانه این روش از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست. در مورد اضافه کردن مواد اصلاح کننده به آب آبیاری در جهت کاهش دادن یا رفع مسمومیت Na، Cl و B  در باغات پسته اضافه نمودن گچ بسیار ساده تر و مقرون به صر فه تر از کاربرد CaCl2  و CaNO3 است. اضافه کردن دولومیت و لایم به آب آبیاری توصیه نمی شود چون این مواد در آب حلالیت مناسبی ندارند. اضافه کردن لایم و دولومیت تاثیر چندانی در تغییر دادن pH خاک ندارند در صورتی که کابرد کلرید کلسیم و نیترات پتاسیم باعث اسیدی شدن خاک یا Soil می شود.  یکی دیگر از موادی که بصورت تجاری و گسترده برای کاهش یا رفع شوری یا مسمومیت خاک در باغات پسته کالیفرنیا مورد استفاده قرار می گیرد ترکیبات گوگرد (S) یا سولفوره است. ترکیبات سولفوره ای که به صورت معمول در ایالات متحده برای کاهش دادن مسمومیت حاصل از شوری اطراف Rootzone استفاده می شود عبارتند از 1- اسید سولفوریک (H2SO4)، اوره آ سولفوریک اسید با فرمول H2NCONH2oH2SO4 و با نام تجاری NpHuric® 3- نیتروسال یا Nitro-Sul با فرمول ((NH4)2S2) و 4- لایم سولفور با فرمول (CaSx+ CaSOx oXH2O). انتخاب یک ماده افزودنی به خاک یا آب در جهت کاهش مسمومیت شوری بستگی به چند فاکتور دارد شامل 1- هزینه 2- جواب سریع و قاطع در جهت رفع عارضه 3- عمقی از خاک یا اطراف ریشه که رفع عارضه صورت می گیرد 4- درجه کاهش دادن pH یا بعبارت ساده تر میزان یا درجه ای از pH که کاهش می یابد. بعنوان مثال pH خاک قبل از کاربرد لایم 8 بوده اما بعد از اضافه شدن لایم pH به 5 کاهش یافته است. بنابراین لایم موجب کاهش 3 واحدی pH شده است. علاوه بر عواملی که در بالا بحث شد برای انتخاب یک ماده افزودنی به خاک عوامل دیگر هم موثر هستند. از جمله بنیان های موادی که به Rootzone اضافه می شوند شامل بنیانهای سولفاته (SO4-2)، کلره (Cl-)، نیتراته (NO3-) تا حدی دست ما را می بندند بدین معنی افزایش یافتن بیش از حد این بنیانها در خاک ناحیه Rootzone خود دردسر ساز است بعنوان مثال باید دقت کرد میزان نیتروژنی که مثلا در فرم نیتراته(در ترکیباتی که بعنوان اصلاح کننده به خاک اضافه می شوند) وجود دارد بیشتر از میزان نیتروژن مورد نیاز درختان پسته نشود یا بعبارت ساده تر هر مقداری از فرم نیتراته را که دلمان خواست نمی توانیم به خاک اضافه کنیم. یا همانطور که قبلا اشاره مختصری کردم مواد افزودنی حاوی عنصر کلر در جهت کاهش دادن شوری در شرایطی که کمبود آب وجود دارد خود باعث ایجاد دردسر می شود. یا افزایش بیش از حد یون سولفات (SO42-) در خاک موجب ایجاد مسمومیت جدیدی در ناحیه Rootzone می شود. موادی که فرم اسیدی دارند باید زمانی استفاده شوند که اطمینان داشته باشیم که در ناحیه Rootzone به مقدار کافی لایم یا ترکیبات آهکی وجود دارد. زمانی که خاک و آب حالت اسیدی داشته باشند برای رفع مسمومیت بخصوص بور (B) فقط مجاز به استفاده از ترکیبات کلسیمی هستیم. مواد افزودنی که فرم اسیدی دارند اگر به مقدار کافی به خاک اضافه شوند موجب کاهش دادن pH خاک می شوند. اگر چه درختان پسته pH های بالاتر از هشت و نیم را نیز می توانند تحمل کنند اما در pH های قلیایی، عناصر میکرو به خصوص روی (Zn) و آهن Fe)) نمی توانند جذب شوند و علایم کمبود شدید این عناصر در درختان مشاهده می شود. اتفاقی که در مناطق پسته کاری استان کرمان به وفور شاهد آن هستیم. ترکیبات با فرم اسیدی درصورت اضافه شدن به خاک مخصوصا در خاکهای با pH بالای هشت و نیم بسیار تاثیرگذار هستند. درخاکهای مناطق استان کرمان که میزان آهک در ناحیه Rootzone نسبتا پایین است بهترین مواد افزودنی در جهت کاهش یا رفع مسمومیت خاک ترکیبات کلسیم دار هستند. بنابراین لایم یا آهک یا CaCl2 می توانند موثرتر از گچ یا ژیپس باشند. مواد اضافه شده به خاک در مقایسه با موادی که به آب اضافه می شوند تاثیر بهتر و ماندگارتری در جهت کاهش دادن مسمومیت خاک دارند. همانطور که قبلا اشاره شد یکی راه حل اساسی مشکل مسمومیت  اضافه نمودن موادی به آب آبیاری است مانند گچ و.... محدودیت این روش این است که اضافه نمودن مواد به آب در سیستمهای آبیاری نوین و قابل کنترل امکان پذیر است یعنی جاهایی که مخزن اصلی آب موجود دارد ما می توانیم مواد افزودنی را به آب اضافه کنیم تا از طریق قطره چکانها به زمین یا گیاه اضافه شود. این روش یعنی اضافه نمودن مواد کاهش دهنده تنش شوری به آب در نواحی پسته کاری استان کرمان امکان پذیر نیست چون سیستم های آبیاری تقریبا به صورت کامل به صورت غرقابی است. روش اضافه کردن موادی مانند گچ به خاکها در نواحی پسته کاری استان کرمان در جهت رفع مسمومیت و تنش شوری کاربردی ترین و به صرفه ترین روش محسوب می شود و شیوع فراوانی در مناطق پسته کاری استان کرمان دارد. اضافه نمودن موادی مانند گچ در زمین هایی که بافت نفوذ ناپذیر و سخت دارند بهتر است در اوسط تابستان انجام شود نه در زمستان و یا در پاییز و دوره خواب درختان پسته. متاسفانه این قضیه کاملا در استان کرمان بصورت معکوس و غیر استاندارد انجام می شود بدین معنی که در درختانی که زمین سفت است و نفوذ ناپذیر و معمولا مسمومیت Na، Cl و B وجود دارد اضافه نمودن گچ در زمستان انجام می شود که اشتباه است. بهترین روش اضافه نمودن گچ به میزان 3 تا 6 تن در هر هکتار (3000 تا 6000 کیلوگرم با ازای هر 400 قصب) دراواسط تابستان و سپس شخم و آبیاری است. اضافه نمودن اسید سولفوریک به خاک نیز روشی مناسب و کاربردی برای رفع مسمومیت Na، Cl و B در ناحیه Rootzone ریشه درختان پسته است اما همانطور که قبلا اشاره شد برای کاربرد اسید سولفوریک حتما باید به میزان مشخصی آهک یا لایم در زمین وجود داشته باشد و گر نه کاربرد اسید سولفوریک خطرناک است.

Image Hosted by Free picture hosting at www.iranxm.com

علایم مسمومیت بور (B) در برگ درختان پسته

Image Hosted by Free picture hosting at www.iranxm.com

علایم مسمومیت کلر (Cl) و سدیم (Na) در برگ درختان پسته

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۸:٤٥ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٢/۳۱
تگ ها :

کیفیت کودهای کشاورزی مورد استفاده در باغات پسته

کیفیت کودهای کشاورزی مورد استفاده در باغات پسته

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده- کارشناس ارشد گیاهپزشکی

Email: jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

هشدار: هر گونه استفاده از مطالب باید با اجازه رسمی نویسنده یا ذکر منبع باشد

در باغات پسته استان کرمان و بسیاری از نقاط پسته خیز کشور سالیانه مقادیر قابل توجهی کودهای مختلف برای رفع نیازهای تغذیه ای درختان مورد استفاده قرار می گیرد. اعم از کودهای دامی و شیمیایی و یا مخلوط ایندو. کودهای دامی رایج در باغات پسته استان کرمان دارای تنوع زیادی هستند. بسیاری از کشاورزان سعی می کنند کود دامی مورد نیاز باغات خود را از دامداری های خودشان فرآهم کنند که مسلما از کیفیت مناسب تری برخوردار هستند و ضرر آنچنانی برای زمین ندارند. در بسیاری از موارد کودهای دامی مورد استفاده توسط کشاورزان در مناطق پسته کاری استان کرمان از مناطق یا استانهای همجوار کرمان خریداری شده و به مصرف می رسند که دو مشکل اساسی دارند اول اینکه اکثر این کودها ساختگی هستند یعنی کودی نیستند که در طویله ها بارگیری شوند. بسیاری از سود جویان با ترفندها و حقه های بسیار زیرکانه کودهای دامی را تولید می کنند آنهم در بازه زمانی چند روزه. مسلما این گونه کودها کیفیت ندارند و حتی ممکن است تا حدی مضر باشند. ضرر خطرناک دیگری که این گونه کودها دارند این است که حاوی بذور علفهای هرز ناشناخته  هستند. بسیاری از این علفهای هرز بومی استان کرمان یا باغات پسته استان کرمان نیستند و از مناطق دیگر بهمراه کودهای دامی غیراستاندرد وارد باغات پسته می شوند و بسرعت توسعه می یابند و این جهت می توانند مشکل ساز شود. مشاهدات شخصی بنده نشان می دهند در برخی باغات که از کودهای دامی وارداتی توسط استان های دیگر استفاده شده علفهای هرزی پدیدار شده اند که تا بحال مشاهده نشده بودند. بهرروی استفاده از کودهای دامی بتنهایی به هیچ وجه پاسخگوی نیازهای تغذیه ای درختان پسته نیست و ما مجبوریم از کودهای شیمیایی در کنار کودهای دامی استفاده کنیم تا بتوانیم محصول پسته قابل قبولی برداشت کنیم. کودهای شیمیایی فسفره تقریبا در تمامی باغات پسته استان کرمان غیر قابل توصیه هستند چون کمبودی از نظر فسفر در زمین مشاهده نمی شود مانند کودهای سوپرفسفات و منو یا دی آمونیوم فسفات. متاسفانه بسیاری از کودهای اوره ایرانی موجود در بازار اصلا در اب حل نمی شوند و کیفیت لازم را ندارند. کودهای پتاسه نیز شامل سولفات پتاسیم و کلرور پتاسیم و سولوپتاس ها هستند. به خاطر افزایش یافتن شوری در باغات خیلی توصیه ای به استفاده از کلرور پتاسیم نمی شود. سولفاتهای پتاسیم تولید داخل در بسیاری از موارد از کیفیت بسیاری پایینی برخودار هستند به صورتی که بعد از گذشت چندین سال هنوز در خاک به صورت دستنخورده و غیر قابل حل وجود دارند. سولوپتاس ها مخصوصا نوع خارجی (یلژیکی) آن از کیفیت بسیار مناسبی برخودار هستند و بنظر می رسد بهترین و مناسبترین کودهای پتاسه برای درختان پسته باشند. کودهای میکرو حاوی آهن، روی، منگنز و... فقط باید محلول پاشی شوند و متاسفانه خاک به دلیل شرایط بسیار نامساعد نمی تواند کودهای میکرو را جذب نماید. بهترین کودهای میکرو کودهای هستند که بصورت میکس یا مخلوطی از چند عنصر میکرو باشند. استفاده از کودهای تک عنصری میکرو مانند کود روی، آهن و.... از نظر شخصی من مردود است. به این دلیل که ما نمی دانیم دقیقا چه عنصری و با چه میزانی در درختان یا خاک کمبود وجود دارد. متاسفانه امکانات آزمایشگاههای خاکشناسی کشور عزیزمان ایران در حد قرون وسطی است و اصلا نمی توان به نتایچ حاصله از آزمایشگاههای خاکشناسی موجود در کشور عزیزمان ایران اکتفا کرد. دومین دلیل و مهمترین دلیل این است که جذب عناصر توسط ریشه یا برگ زمانی در مناسبترین حالت انجام میشود که همه عناصر با هم در خاک وجود داشته باشند و یا به بیان واضح تر جذب هر عنصر بستگی کامل به وجود عناصر دیگر دارد آنهم در بالانس با هم و در یک نسبت مشخص،  یعنی ماکزیمم جذب= ملغمه ای از عناصر میکرو با هم در یک نقطه مشخص از برگ یا ریشه درختان پسته. متاسفانه بسیار از کارخانجات داخلی تولید کننده کودهای شیمیایی و کودهای مورد استفاده در محلول پاشی توجه زیادی به کیفیت نمی کنند و این هم دلایل متعدد دارد. کودهای تولید شده در ایران توان رقابت با کارخانجات تولید کننده کودهای کشاورزی اسپانیا، آمریکا و ... را ندارد و نهایتا کود ایرانی ممکن است با هزار تمنا و پورسانت به افغانستان یا پاکستان صادر شود و تازه آنها هم رضایت چندانی ندارند. کودهای مایع تولید شده خارجی دارای برندهای جهانی به کشورهای متعددی صادر می شوند. کارخانجات تولیدی کودهای کشاورزی بخصوص در ایالت های اسپانیا کودهای خود را با آخرین تکنولوژی تولید می کنند. صادرات کودهای کشاورزی بخش قابل توجهی از صادرات کشور اسپانیا را تشکیل می دهد. کودهای اسپانیایی گاه به بیش از 100 کشور دنیا صادر می شوند و اگر مشکلی یا نارضایتی از کودها بوسیله مشتریان حاصل شود صادرات دچار مشکل می شود و صنعت پرسود تولید کودهای محلول پاشی دچار رکود می شود. بنابراین کودهای خارجی با برندهای جهانی نه کودهای درجه 2 و 3 اثرات بسیار چشمگیری در رفع نیازهای تغذیه ای درختان پسته دارند. متاسفانه کودهای محلول پاشی تولید شده در ایران از کیفیت آنچنانی برخوردار نیستند و گاها باعث گیاهسوزی شده اند. برخی کارخانجات تولید کننده کودهای مایع ایرانی با مخلوط کردن کود اوره و رنگ به تولید کود مبادرت می کنند و با کمال تاسف درصدهای عجیب و غریبی روی برچسب کود می زنند. در یکی از موارد یک کارخانه تولید کننده کود داخل این درصد عناصر را روی بروشور مصول خود زده بود. آهن (Fe)  12000ppm، روی 8000ppm ، مس 6000 ppm  و ...... ولی متاسفانه در آنالیز کود توسط یک آزمایشگاه خاکشناسی کانادایی تنها چیزی که دستگیرمان شد درصد بالای نیتروژن بود نه آهن و روی و .... این نشان می دهد که ایرانی جماعت چیزی غیر از حقه بازی و کلک نیست. بنظر می رسد کودهای کشاورزی ایرانی مخصوصا کودهایی که در محلول پاشی بعنوان تقویتی بهمران سم داخل تانکر سم پاش ریخته می شود. نتنها تاثیر آنچنانی در بهبود یا رفع نیازهای غذایی درختان پسته ندارند بلکه بعلت ناسازگاری با سموم در پاره ای موارد بشدت باعث گیاهسوزی (phytotoxicity) می شوند. پس بنده بعنوان یک کارشناس کشاورزی اصلا توصیه به استفاده از کودهای ساخت ایران بخصوص کودهایی که بهمراه سموم استفاده می شوند را نمی کنم. البته این نظر شخصی بنده است و نظرا ت دیگران هم قابل احترام است.

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱۱:٥٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٢/٢٠
تگ ها :

حقایقی در مورد استامی پرید (acetamipride)

حقایقی در مورد استامی پریدacetamipride))

ترجمه، انتخاب و تنظیم: مهندس محمد جمالیزاده- کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

Email: Jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

هشدار: هرگونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

" نویسنده این سطور بر خود لازم می بیند از آقای دکتر  Akiva Abramovitchاز دپارتمان حشره شناسی و جوندگان- بخش پروژه های آفت کشها- اداره حفاظت محیط زیست آمریکا - پنسیلوانیا بدلیل مساعدت بی نظیرشان تشکر کند. چون ایشان منابع بسیار مفیدی راجع به سم استامی پرید مخصوصا جنبه زیست محیطی سم در اختیار بنده گذاشتند"

استفاده از سم استامی پرید با نام تجاری موسپیلان (Muspilan®) در باغات پسته استان کرمان سابقه چندانی ندارد و چند سالی است که شایع شده است. استامی پرید از خانواده سموم Neonicotinoid است. سال ثبت بین المللی سم به سال 2002 میلادی باز می گردد. فرمول مولکولی استامی پرید  C10H11CIN4است. موسپیلان در سالهای اولیه از شرکت های معتبر خارجی به خصوص ژاپنی وارد می شد اما خوشبختانه چند سالی است که در داخل ایران تولید می شود. استامی پرید یا موسپیلان موجود در بازار دارای برندهای (brand) متنوعی است و ساخت کشورهای گوناکون از جمله چین، مالزی، هند و ژاپن. اما نکته مهمی که در مورد این سم قابل توجه است این است که از این سم بعنوان آچار فرانسه برای مبارزه با آفات مختلف در باغات پسته نام برده می شود. استامی پرید طیف بسیار وسیعی از آفات درختان پسته مانند پسیل، آفات پروانه ای، سن ها و سنک ها و زنجره های پسته را کنترل می کند. استامی پرید یک سم مناسب و کارگشا در باغات پسته محسوب می شود. تجربیات نشان داده که این سم به تنهایی یا در مخلوط با صابون های مخصوص محلول پاشی حتی در غلظت های چندین برابر میزان توصیه شده هیچ گونه گیاهسوزی روی درختان پسته ایجاد نمی کند اما باید توجه کرد اختلاط استامی پرید با کودهای محلول پاشی به خصوص کودهای میکرو جامد (حاوی آهن، روی و ... با غلظت یا دوز بالای 5 درصد) و همچنینی کودهای حاوی سولفور بالا احتمال گیاهسوزی (phytotoxicity) روی درختان پسته را بالا می برد. سم استامی پرید سم بسیار مناسبی در اوایل شروع دوره زندگی پسیل پسته محسوب می شود یعنی زمانی که پسیل های زمستان گذران ( تقریبا در اواسط بهار) روی برگها پدیدار می شوند. در این بازه زمانی یعنی اوایل اردیبهشت و شروع سیکل زندگی حشرات پسیل در باغات پسته آفاتی مانند سنکها و زنجره ها هم در درختان پسته وجود دارند که با سم پاشی با استامی پرید کاملا کنترل می شوند. دوز توصیه شده سم استامی پرید برای کنترل آفات در این بازه زمانی 1 بسته 250 گرم استامی پرید در 500 لیتر آب است. دوز کمتر از این مقدار تاثیر آنچنانی در کنترل پسیل پسته ندارد اگر چه آفاتی که در خوشه ها وجود دارند از جمله زنجره ها با این دوز کنترل می شوند. باید توجه کرد که در صورت تداخل نسل پسیل پسته در تابستان استامی پرید  کارآیی مناسبی برای کنترل آفت پسیل پسته ندارد و باید از سموم قویتری مانند میتاک برای کنترل پسیل استفاده کرد. متاسفانه شایعات فراوانی در مورد این سم وجود دارد که متاسفانه پایه علمی ندارند و من چیزی در این مورد پیدا نکردم که احتمال بروز مقاومت یا resistance آفات پسته نسبت به استامی پرید بالاست. متاسفانه کافی است که یک حرف یا مطلبی از دهان محقیقین محترم مراکز تحقیقات کشاورزی بیرون بیاید تا کشاورزان بی خبر یا مهندسین نادانی که در سازمان های ج. ک هستند شروع به تکرار کردن این مطالب کنند و آن را به خورد کشاورزان بیچاره بدهند و متاسفانه ادعای دانایی بکنند. مقاومت یا به اصطلاح resistance  آفات بحثی عمومی است بدین معنی که احتمال بروز مقاومت در مورد تمام سموم وجود دارد. مطالعات نشان داده اند که در طول زمان و با مصرف خودسرانه و بیش از حد مجاز توصیه شده یک سم، آفت نسبت به سم مقاوم می شود. نمونه آن سم زولون یا فوزالون بر علیه پسیل پسته است که متاسفانه آفت پسیل پسته تقریبا به صورت کامل نسبت به زولون مقاوم شده است و این در حالی است که فوزالون در سالیانی نچندان دور پسیل را به خوبی کنترل می کرده است. من چیزی راجع به مقاومت آفات پسته نسبت به سم استامی پرید پیدا نکردم و این باعث شگفتی است که چرا این شایعه وجود دارد که مصرف استامی پرید باعث بروز مقاومت می شود. ثبت بین المللی سم یا اصطلاحا register شدن استامی پرید به سال 2002 میلادی یعنی کمتر از 10 سال پیش در آمریکا و توسط شرکت Aventis Crop Sciences باز می گردد. حال بسیار باعث شگفتی است که چطور در عرض این 10 سال مقاومت در استامی پرید گزارش شده باشد و آنهم روی آفات درختان پسته؟!.  خوشبختانه استامی پرید تولید شده توسط کارخانجات داخلی در بسیاری موارد کیفیت بسیار خوبی برای کنترل آفات پسته دارند و با این فرض که حتی مصرف استامی پرید باعث بروز مقاومت شود این سم قیمت چندانی ندارد و با 10- 12 هزار تومان می توان نیم کیلو از این سم را تهیه کرد و مصرف کرد و بنابراین مشکل خاصی ایجاد نمی شود. مصرف استامی پرید اثر بسیار مناسب و قاطعی روی بسیاری از آفات پسته دارد و با این فرض که مصرف استامی پرید باعث بروز مقاومت می شود نباید مجوزی برای عدم مصرف استامی پرید صادر کند. معمولا برای سم پاشی بهاره باغات پسته بر علیه آفاتی مانند سنکها و زنجره ها از سم اندوسولفان استفاده می شود اما باید توجه داشت که اندوسولفان فقط آفاتی را که در خوشه وجود دارند کنترل می کند و اثر کنترل کنندگی روی پسیل پسته یا شیره خشک ندارد. بنابراین بهتر است به جای مصرف اندوسولفان از استامی پرید استفاده شود یا ترکیب استامی پرید با دورسبان (کلروپریفوس) نه اندوسولفان. از طرف دیگر چند سالی است که بنا بر بخشنامه سازمان حفظ نباتات به کارخانجات تولید کننده سموم تولید اندوسولفان ممنوع شده است حال بگذریم از کارخانجاتی که زیر سبیلی اندوسولفان تولید می کنند آنهم با ماده تکنیکال بنجل چینی و هندی. بنابراین بسیاری از اندوسولفان های موجود در بازار تقلبی هستند یا کیفیت آنچنانی ندارند و از این جهت باید دقت کرد. استامی پرید موجود در بازار ایران به صورت SP یا پودر قابل حل در آب است. رنگ پودر معمولا سفید یا کرمی رنگ است. سم استامی پرید بدون بو است. نکته ای که در مورد سموم وجود دارد این است که سمی که بوی تندی بدهد الزاما سم خوبی نیست وبالعکس. عده ای از کشاورزان نفهم و از خود راضی این قدر کوته بین هستند که دستگاه بویایی آدمیزاد را با دستگاه بویایی حشرات مقایسه می کنند! ! باید از این عده پرسید که آیا اصلا حشرات دستگاه بویایی دارند تا بتوانند بوی سموم را استشمام کنند یا خیر؟! استامی پرید به صورت سم محلول درآب روی برگ پاشیده می شود یا اصطلاحا به صورت foliar application یا foliar spray. استامی پرید جزو سمومی است که خطر سرطانزایی برای انسان و پستانداران ندارد. مطالعات نشان داده استامی پرید اثرات تخریبی یا تجمعی در بافتهای بدن پستانداران ندارد و خوشبختانه جزو سموم cumulative نیست. استامی پرید برخلاف شایعات موجود باقیمانده یا residu در غذا، آبهای آشامیدنی وزیر زمینی ندارد یا پایین است. استامی پرید بسرعت در خاک تجزیه می شود. برخلاف بسیاری از سموم مورد استفاده در باغات پسته استامی پرید اثرات تخریبی به مراتب کمتری روی محیط زیست دارد. استامی پرید روی دشمنان طبیعی آفات یا حشرات مفید ممکن اثر کشندگی داشته باشد و این نقطه ضعف اصلی این سم محسوب می شود. خوشبختانه استامی پرید مسمومیت آنچنانی روی bees یا زنبور عسل ندارد. استامی پرید برخلاف آمیتراز(Mitac®) که اثرات بسیار کشنده ای روی درختان پسته دارد خاصیت گیاهسوزی (phytotoxicity) یا گیاهکشی ندارد و این یکی از مزایای این سم محسوب می شود. استامی پرید می تواند جایگزی مناسبی برای سموم ارگانوفسفات (organophosphate)  یا سموم فسفره آلی باشد سمومی مانند فوزالون- فنتیون- دیازینون- دورسبان و ......

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱٠:٠٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٢/۱٥
تگ ها :

نگاهی به وضعیت آشفته توزیع و مصرف سموم در باغات پسته

نگاهی به وضعیت آشفته توزیع و مصرف سموم در باغات پسته

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده- کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

Email: Jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

هشدار: هرگونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

این مطلب قصد متهم کردن فرد یا هیچ ارگان خاصی را ندارد و صرفا جهت هشدار و دلسوزی تهیه شده است. سالیان سال است که مصرف سموم شیمیایی در باغهای پسته بازار داغ، جذاب و گاها پرسودی را برای تولید کنندگان و فروشندگان سموم کشاورزی ایجاد کرده است. خرید سموم کشاورزی در ایران بسیار آسان بوده و با یک تلفن میلیون ها لیتر سم را می توان تهیه کرد از هر نوع و هر قیمتی. از با کیفیت ترین سموم تا سموم بنجل و خارجی و هندی و چینی. کاسبان در پی پر کردن جیب های خودشان هستند و کشاورزان بیچاره فقط به این فکر می کنند که سم پاشی انجام شود حالا چه زمانی با چه سمی و چه مرحله ای مهم نیست بدبختانه. بسیاری از کارشناسان و فوق مهندسین کشاورزی و حتی دامپزشکان محترم فارغ التحصیل از دانشگاههای آزاد و دولتی به دلیل عدم وجود کار دولتی یا درست و حسابی" لاقل آندسته که ترک وطن نمی کنند" فروشگاه سموم کشاورزی تاسیس می کنند. همانطور که می دانیم کشاورزی دارای 10 الی 12 گرایش مختلف است مانند باغبانی، زراعت، گیاهپزشکی، ماشین آلات، اقتصاد کشاورزی، آبیاری و ..... که همه افراد فارغ التحصیل با گرایشهای متفاوت و در بسیاری از موارد بی ربط با سموم فروشگاه سموم کشاورزی تاسیس می کنند و نسخه برای کشاورزان بیچاره می پیچند. شما فکر کنید فردی که کارشناس آبیاری است و اصلا 1 واحد سم شناسی هم پاس نکرده در دانشگاه چگونه می تواند سم بفروشد و تجویز کند ولی متاسفانه بسیاری از موارد کسانی فروشگاه های سموم را اداره می کنند که اصلا رشته شان گیاهپزشکی نیست. اگر به قوطی های سموم نگاه کنید نوشته "فروش بدون نسخه گیاهپزشک ممنوع است" اما کجا رعایت می شود این نکته. جالب اینجاست که ادعا و فیس و افاده کارشناسان محترم غیر گیاهپزشک از خود گیاهپزشکان یعنی کسانی که واحدهای سم شناسی و آفات و بیماری های گیاهی گذرانده اند بیشتر است". اما متاسفانه وضع بسیار از این اسف آورتر است بصورتی که بسیاری از فروشندگان سموم کشاورزی بیسواد و بی مدرک هستند. در استان کرمان به وضوح می توان ادعا کرد که فروشندگان اصلی سموم مخصوصا در دهات ها بیسواد و یا بزور مدرک سیکل یا دیپلم دارند. چرا سمومی که اینقدر خطرناک هستند از نظر زیست محیطی و حتی سلامتی انسان ها اینقدر به وفور و براحتی در دسترس کشاورزان قرار دارند. هیچ عزمی برای جبران مافات و کنترل توزیع و فروش سموم کشاورزی وجود ندارد چرا؟ مشتی بیسواد و مفتخور در نهادهای مریوطه فقط روزنامه می خوانند و چایی می خورند و هیچ فکری برای کشاورزان بیچاره نمی کنند چرا براستی چرا؟. چرا ریاست سازمان ..... شهرستانی که نزدیک 40 هزار هکتار باغ پسته دارد باید لیسانس روانشناسی بالینی آنهم از دانشگاه آزاد اسلامی باشد. چگونه می توان با اینچنین مدیرانی صحبت ار مشکلات کشاورزی کرد؟ براستی چرا هیچ کس بفکر کشاورزان نیست؟ چرا کودها یی مانند سوپرفسفات در جاهایی توزیع می شود که خاک این مناطق نیازی به کود فسفاته ندارد و حتی کود فسفاته مضر است؟ خرید و فروش سموم کشاورزی در ایران مانند نقل و نبات است و در هر بقالی و چقالی سم هم می فروشند براستی چرا؟ در کشورهای پیشرفته از نظر کشاورزی مانند ایالات متحده برای خرید 1 لیتر سم دهها مانع و فیلتر در پیش روی یک کشاورزاست و مصرف کننده باید این فیلتر ها را رد کند و نهایتا آیا یک ا لیتر سم به او بدهند یا نه. در اکثر کشورها نظارت بسیار شدیدی روی توزیع و مصرف سموم کشاورزی انجام می شود و تهیه سموم کشاورزی بسیار مشکل است اما بر خلاف آن در کشور عزیزمان ایران در آن واحد و فقط با یک تماس تلفنی و یا مراجعه به فروشگاههای سموم می توان هزاران لیتر سم را خریداری کرد. سموم بشدت خطرناکند هم برای انسان و هم برای محیط زیست. و حتی بسیاری از سموم سرطانزا هستند مانند اندوسولفان که نزدیک30 سال است که از فهرست سموم مجاز آمریکا خارج شده اما متاسفانه فقط در استان کرمان آمارهای غیر رسمی حاکی از مصرف سالیانه 700000 لیتر اندوسولفان است. بفکر باشیم تا دیر نشده و گرنه آینده روشنی در انتظار اکوسیسیتم مناطق پسته کاری استان کرمان نیست. بسیاری از کشورها از جمله کشورهای اروپایی معیارهای بسیار سختی را برای واردات پسته ایران اعمال می کنند که یکی از آن باقیمانده یا رزیدو سموم داخل مغز پسته است که متاسفانه در پاره ای موارد بشدت بالاست و تقریبا در تمام مناطق پسته کاری دوره کارنس سموم رعایت نمی شود. بفکر باشیم والا باید فاتحه پسته را خواند. متاسفانه آمار خودکشی با سموم کشاورزی در استان کرمان در صدر استان های دیگر قرار دارد چرا؟ دلیل آن واضح است چون براحتی در دسترس است و با 10-12 هزار تومان می شه یک سم خرید و خورد و خودکشی کرد. برای مجوز فروش یک قرص آسپرین یا یک شربت اکسپکتورانت باید به داروخانه مراجعه کرد. مجوز داروخانه را فقط به دکتر داروساز می دهند آنهم پس از طی مراحل قانونی و گرفتن امتیازات لازم نه بلافاصله پس از فارغ التحصیلی. براستی چرا برای فروش سموم کشاورزی که دهها و حتی صدها بار خطرناکتر از قرص ها و شربت های داروخانه ها هستند هیچ مدرک و هیچ مجوزی لازم نیست؟؟؟ تقریبا تمام فروشگاههای سموم کشاورزی را کسانی اداره می کنند که متاسفانه دید کاسب منشانه دارند نه دید گشودن مشکل یا گره ای از کار کشاورزان بیچاره. چرا فکر می کنیم که درختان موجوداتی زنده نیستند؟ و فقط ما آدمها موجودات زنده هستیم و بنابراین هر سمی که دلمان خواست می توانیم استفاده کنیم. خدا را شاهد می گیریم که اگر این درختان پسته زنده بودند فریادشان به آسمانها بلند بود و می گفتند جنایتکارها چرا به حق ما و محیط زیست ظلم می کنید.

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱۱:٠۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٢/۱٠
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED