نگاهی دقیق تر به پسیل پسته و مبارزه با آن

نگاهی دقیق تر به پسیل پسته و مبارزه با آن

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی-عضو انجمن پسته ایران

Email: jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

پسیل معمولی پسته با نام علمی Agonoscena pistaciae Bruck. and Launt. از راسته Hemiptera و خانواده psyllidae مهمترین آفت باغات پسته در ایران محسوب می شود (Mehrnejad, 2002). امروزه این آفت بعنوان یک معضل جدی برای باغداران تبدیل شده و سالیانه هزینه هنگفت اقتصادی را به باغداران تحمیل می کند. علاوه بر تبعات اقتصادی این آفت، سم پاشی های بی رویه با سموم خطرناک بلاشک فجایع زیست محیطی و بهداشتی متعددی در پی خواهد داشت. همچنین مقدار بالای باقیمانده سموم داخل مغز پسته (residue) از دید مشتریان سخت گیر خارجی زنگ خطر را برای صادرات این محصول استراتژیک بصدا در آورده است. در سالیان گذشته باغات پسته ای در برخی نقاط تا 10 بار در سال بر علیه پسیل سم پاشی صورت گرفته است که حزن آور و فاجعه بار است. هشدارها در مورد چاره اندیشی این معضل بزرگ تنها کاری است که از دست انجمن پسته ایران و دلسوزان صنعت پسته ایران برمی آید. امیدواریم با توجه بیشتر مسولان وزات جهاد کشاورزی فکری اساسی تر برای حل این معضل بزرگ که پسته کاریهای ایران و صادرات پسته را تهدید می کند شود. نظارت موثر و قوی بر تولید، توزیع و فروش سموم مورد استفاده در باغات پسته یکی از وظایف نهادهای دولتی بویژه سازمان حفظ نباتات است که باید مدیریت قویتری از خود نشان دهد و واقعا مصرف سموم بر اساس نظر کارشناسان گیاهپزشکی باشد نه اینکه فقط روی برچسب سموم ذکر شده باشد فروش و مصرف بدون نسخه گیاهپزشک ممنوع. کیفیت سموم هم یکی از مواردی است که باید فکری اساسی به حال آن کرد. سموم بی کیفیت متاسفانه صنعت پسته ایران را تهدید می کند. قاچاق سموم خطرناک و بی کیفیت خارجی از کشورهای مختلف هم معضلی است که باید مد نظر مسولین مربوطه قرار بگیرد. استفاده از مواد عجیب و ابداعی برخی کشاورزان برای کنترل پسیل مانند استفاده از آهک، تاید، ریکا و مواد دیگر از نظر علمی مردود است و ممکن است برای درختان فوق العاده زیانبار باشند. بهر روی توصیه اکید به کشاورزان این است که حتما از توان علمی کارشناسان کشاورزی بهره مناسب را ببرند و خودسرانه و از روی خطا و آزمون به استفاده از سموم و مواد مختلف دیگر نپردازند. اولین بار پسیل پسته توسط کریوخین (Keriokhin ) در سال 1946 میلادی از پسته کاری های ایران گزارش شد (Canard & Dulli, 1984). این آفت تقریبا در تمام نقاط پسته کاری ایران مشاهده می شود (Samih et al, 2005). این آفت علاوه بر ایران از کشورهای همسایه مانند ارمنستان، ترکیه، عراق، ترکمنستان و همچنین یونان هم گزارش شده است. عکسبرداری و گزارش تصویری آفت پسیل پسته و نحوه خسارت آن روی برگها (ایجاد کریستالهای سفید رنگ روی برگها یا شکرک و همچنین ایجاد منظره سیاه رنگ پوره های پسیل روی برگها) اولین بار توسط مرحوم دواچی انجام شد (Davatchi, 1958). حشرات کامل پسیل پسته دارای دو فرم مختلف تابستانه و زمستانه هستند. فرم تابستانه برنگ زرد روشن تر و پسیل های زمستانگذران تیره تر هستند. پسیل های زمستانگذران از شهریورماه بتدریج در باغات پسته نمایان می شوند. زمستانگذرانی پسیل بصورت حشرات کامل در زیر برگهای پای درخت، پوستک درختان میوه و لابلای شکافها و درزها زمین و همچنین لابلای علفهای هرز اتفاق می افتد. با گرم شدن هوا و آغاز فصل بهار و افزایش درجه حرارت محیط پسیل های زمستانگذران بتدریج فعالیت خود را در باغات شروع می کنند. پسیل های تابستانه از نیمه اردیبهشت ماه در باغها پدیدار شده و تا مهرماه دیده می شوند (Samih et al, 2005). آغاز تخم گذاری پسیل با تورم جوانه در درختان پسته بوده و حداکثر تخم گذاری مصادف با باز شدن برگهای درختان پسته در بهار اتفاق می افتد (دزیانیان، 1384). پس از جفت گیری هر حشره ماده زمستانگذران پسیل حدود 50 تخم می گذارد. تخم ها پس از 3 تا 4 روز در نسل اول (پسیل های زمستانگذران) و 2 تا 3 روز در نسلهای بعدی تفریخ شده و از تخم پوره های پسیل خارج می شوند (شکل شماره 1). پسیل پسته دارای 5 سن پورگی است. طول دوران پورگی در هر نسل پسیل پسته 23 تا 27 روز گزارش  شده است. در مناطق مختلف تعداد نسلهای پسیل پسته تا 6 نسل در سال گزارش شده است (دزیانیان، 1384). در سالهایی که سرمای زودرس وجود نداشته باشد جمعیت پسیل بسیار هجومی است که به سبب ایجاد شرایط مناسب برای تولید مثل جمعیت افراد بینابینی (حد واسط فرم زمستانی و تابستانه) در بالاترین وضعیت قرار دارد (Samih et al, 2005). حشرات کامل زمستانگذران پسیل پسته نسبت به سایر نسلها (نسلهای تابستانه) نسبت به شرایط سخت (دماهای پایین در فصل زمستان) و همچنین سموم مختلف مقاوم ترند و تعداد تخم بیشتری هم می گذارند (Samih et al, 2005). پسیل پسته از شیره پرورده درختان پسته تغذیه می کند. هم پوره پسیل و هم حشره کامل آن قادر به مکیدن شیره گیاهی در درختان پسته هستند. پوره های پسیل با فرو کردن خرطوم خوشان در بافت گیاه بویژه برگها موجب مکیدن شیره گیاهی در درختان پسته می شوند. تغذیه پسیل از درختان با ترشح ماده ای سفید رنگ همراه است که شکرک یا عسلک نامیده می شود (شکل شماره 2).  یکی از خسارت مهم شیره خشک تشکیل نامناسب مغز (پر نشدن مناسب مغز) و گاها پوکی کامل (نبستن مغز) در دانه است ( Burckhardt & lauterer, 1993). علایم اولیه خسارت شیره خشک در پسته بصورت ایجاد شکرک در سطح برگها و در مراحل پیشرفته تر زردی برگها، خشک شدن برگها، پیچیدگی برگها و برگریزی پیش از موعد مقرر در درختان پسته است (Davatchi, 1958). در هنگام طغیان شدید آفت در تابستان اگر مبارزه صورت نگیرد خسارت شدیدتر خواهد بود بصورتی که جوانه های زایشی (گره های زایشی) سال آینده ریزش پیدا می کنند (Mehrnejad, 2002). گاهی اوقات خسارت پسیل آنقدر زیاد است که شکرک ایجاد شده علاوه بر برگها در زیر درختان هم قابل مشاهده است. برگریزی شدید در باغات آلوده یکی از علایم معمول خسارت پسیل پسته در تابستان است. بنظر می رسد تنها راه موثر و عملی کاهش خسارت پسیل در باغات پسته در شرایط فعلی استفاده از روش مبارزه شیمیایی با این آفت است. معمولترین مبارزه بر علیه شیره خشک مبارزه شیمیایی است. هر ساله مقادیر زیادی از سموم بمنظور مبارزه با پسیل پسته در باغات پسته ایران بمصرف می رسند. بعلت تعداد نسل، تغییرات اکولوژیکی و مقاومت آفت نسبت به سموم شیمیایی شاهد افزایش جمعیت و طغیانهای ادواری این آفت هستیم (دزیانیان، 1384). مقاومت پسیل نسبت به بسیاری از سموم در کشورهای مختلف گزارش شده است بصورتی که کنترل پسیل پسته بعنوان یک معضل جد ی در باغات پسته ایران و بسیاری از کشورهای پسته خیز تبدیل شده است. سموم ارگانوفسفات و سموم IGR بصورت وسیعی برای مبارزه با پسیل پسته مورد استفاده قرار می گیرد. هنوز هم مبارزه شیمیایی بر علیه پسیل پسته بعنوان عملی ترین روش برای مبارزه با آفت در باغات پسته محسوب می شود. سابقه مبارزه شیمیایی بر علیه پسیل پسته در باغات پسته استان کرمان به قبل از انقلاب اسلامی ایران باز می گردد. اولین سمومی که برای مبارزه با پسیل پسته در باغات پسته استان کرمان مصرف شدند سموم ارگانوفسفات (organophosphates) بودند. زولون  سمی آشنا برای باغداران قدیمی پسته است و اولین سمی بود که در مقیاس وسیع برای مبارزه با پسیل پسته بکار گرفته شد. هنوز خاطره خوش سم زولون در خاطر باغداران پر سابقه وجود دارد. زمانی که سم پاشی با سم زولون یک تا دو بار در سال مساله شیره خشک را حل می کرده است. با گذشت زمان سموم مختلف دیگری برای مبارزه با پسیل پسته در ایران بکار گرفته شد از جمله آمیتراز (میتاک). میتاک معروفترین سم و پرکاربردترین سم برای مبارزه با پسیل در باغات پسته برای سالهای متمادی بوده است. آمیتراز اخیرا بدلایل بهداشتی و زیست محیطی از چرخه تولید کارخانجات داخلی ایران خارج شده و سمی ممنوعه تلقی می شود. پسیل پسته در کشورهای مختلف بویژه کشورهای همسایه ایران آفتی خسارتزا و مهم ارزیابی می شود. در ترکیه سم دیمتوات (dimethoate) در سالیان گذشته برای مبارزه اختصاصی با پوره های پسیل پسته بکار می رفته است که امروزه بدلیل خطرات بهداشتی از چرخه مبارزه با پسیل حذف شده است. در ترکیه از سموم مختلف دیگری مانند فن والریت (fenvalerate)، فن پروپاترین (fenpropathrin)، سایپرمترین (cypermethrin)، دلتامترین (deltamethrin) برای مبارزه با پسیل پسته در باغات پسته استفاده شده است ((Celik, 1981. در طی یک تحقیق در سوریه در اوایل فصل سموم تفلوبنزورون (teflubenzuron) و تیاکلوپرید (thiacloprid) برای مبارزه با شیره خشک مورد استفاده قرار گرفتند و حدود 1 ماه در باغات پسته دوام داشتند. اما در اواسط تابستان با اوج فشار شیره تفلوبنزن و سایپرمترین هم دوام قابل قبولی نداشتند Lababidi, 2002)). سموم ارگانوفسفات نسبتا متعددی در سالیان اخیر برای مبارزه با شیره خشک بمصرف رسیده است از جمله فوزالون و کلروپریفوس (Dursban). فوزالون سالهای متمادی بعنوان تنها سم مورد استفاده بر علیه پسیل استفاده بوده است اما بمرور مقاومت نسبت به آن مشاهده شده است (طالبی جهرمی و همکاران، 1380). میزان توصیه شده فوزالون 2 تا 2 و نیم در 1000 برای پسیل پسته توصیه شده است (برچسب کارخانجات تولید کننده سموم کشاورزی). علاوه بر فوزالون چند سالی است که شاهد استفاده از سم کلروپریفوس یا دورسبان برای مبارزه با پسیل پسته هستیم که البته مجوزی برای مصرف از طرف موسسه تحقیقات پسته کشور ندارد و بصورت خودسرانه توسط کشاورزان بمصرف می رسد. میزان مصرف دورسبان 1 تا 1 و نیم در هزار برای آفات (نه پسیل پسته) توصیه شده است (برچسب شرکت های سازنده سموم کشاورزی). گاها از سموم دیگر ارگانوفسفات مانند اتیون، دیازینون، متاسیستوکس، فنتیون و...هم بصورت خودسرانه و بدون مجوز مراکز تحقیقات پسته به بهانه های مختلف از جمله بوی بسیار تند و زننده توسط برخی کشاورزان برای مبارزه با پسیل بمصرف می رسد که کار عاقلانه ای بنظر نمی رسد. سموم پایروتیروییدی شامل دلتامترین، پریمترین، سایپرمترین، دانیتول، فن والریت و...می شوند. ایندسته از سموم اگر چه در برخی از کشورها برای مبارزه با پسیل پسته بثت و بمصرف می رسند (Celik, 1981) اما مجوزی برای مصرف در باغات پسته در ایران ندارند و هیچ توصیه ای به کاربرد آنها از طرف مراکز تحقیقاتی مربوط به پسته نشده است. ایندسته از سموم هم متاسفانه بصورت خودسرانه توسط کشاورزان و در مقیاس نسبتا زیاد  در مناطق پسته کاری بمصرف می رسند. ایجاد مقاومت بیشتر نسبت به سموم و طغیانی شدن سایر آفات از جمله عوارض استفاده نابجا از سموم پایروتیروییدی در باغات پسته است. آمیتراز سمی است از گروه فرمامیدینها (Formamidines)، سم آمیتراز سالهای سال بعنوان پر مصرفترین سم برای مبارزه با پسیل پسته در باغات پسته ایران به مصرف رسیده است و کشاورزان رضایت نسبی از مصرف آن در باغات پسته داشته اند. جدیدا به دلایل بهداشتی و زیست محیطی سم آمیتراز جدیدا از فهرست سموم مجاز خارج شده است و بنابراین سمی ممنوعه تلقی می شود و مجوزی برای مصرف ندارد. حشره کش های شبه نیکوتینی امروزه بعنوان بخش مهمی از سموم بر علیه پسیل پسته در باغات پسته را تشکیل می دهند. سموم مختلف و متعددی از این گروه تا کنون برای مبارزه با پسیل پسته ثبت و بمصرف رسیده اند از جمله ایمیداکلوپراید (Confidor)، استامی پراید (Mospilan)، تیامتوکسام (Actara)، بیسکایا، کالیپسو (Calypsu) و... عیب بزرگ ایندسته از سموم خاصیت غیر انتخابی بودن ایندسته از سموم است بدین معنی که همه حشرات موجود را از بین می برند چه آفت و چه دشمنان طبیعی. ایندسته از سموم اگر چه از قدرت پاک کنندگی خوبی برخوردارند اما دوام چندانی در کنترل آفت ندارند. ایندسته از سموم در رشد و نمو حشرات دخالت دارند. اختلال در رشد و نمو نهایتا موجب مرگ آفت خواهد شد. زمان استفاده از ایندسته از سموم اهیمت زیادی در کنترل آفت دارد. بهترین زمان استفاده از سموم IGR در اوایل فصل و مراحل پورگی است. سموم  flufenoxuron، teflubenzuron در اوایل فصل رشد در بهار تاثیر بسیار مثبت در کنترل شیره خشک در باغات پسته سوریه داشته اند (Lababidi, 2002). ایندسته از سموم اثری روی حشرات بالغ پسیل ندارند. هگزافلومورون یا Consult اولین سم IGR بود که به مقیاس وسیع در باغات پسته برای مبارزه با پسیل بمصرف رسید. بعد  از کنسالت، کاسکید (Cascade) و رانر (Runner) هم برای مبارزه با پسیل بمصرف رسیدند. رویهمرفته سموم IGR نتوانستند موفقیت چندانی در کنترل پسیل داشته باشند و موسسه تحقیقات پسته اثر ایندسته از سموم را روی پسیل پسته در حد متوسط گزارش کرده است. حسن بزرگ ایندسته از سموم اثر کم آنها بر دشمنان طبیعی پسیل است. سموم مختلف با منشا گیاهی تاثیرات مثیتی در کنترل آفات مختلف داشته اند. ایندسته از سموم از عصاره گیاهان و ترکیبات آنها حاصل می شوند. سموم تولید شده با منشا گیاهی دارای طیف گسترده ای هستند و بسیاری از آنها هنوز روی پسیل پسته تست نشده اند. برخی از سموم گیاهی که روی پسیل پسته آزمایش شده اند و نتایج نسبتا رضایتبخش بوده است. پالیزین (Palizin) و عصاره درخت چریش (neem) روی پسیل پسته تاثیرات مثبتی داشته اند اما هنوز برای نتیجه گیری و توصیه عمومی تحقیقات زیادتری مورد نیاز است (Kabiri & Amiri-Besheli, 2012). استفاده از سموم دارای منشا گیاهی دارای مزایای زیادی هستند از جمله کاهش مصرف سموم و آلودگی محیط زیستی و همچنین تاثیرات سو کمتر ایندسته سموم روی دشمنان طبیعی آفات. حفظ دشمنان طبیعی آفت بویژه در اوایل فصل رشد اهمیت زیادی در جهت کنترل آفت و کاهش خسارت پسیل پسته دارد. برای پسیل پسته دشمنان طبیعی مختلفی از باغات پسته ایران گزارش شده است. یکی از دشمنان طبیعی پسیل پسته که می تواند نقش مهمی در کنترل جمعیت آفت ایفا کند بالتوری سبز با نام علمی Chrysopherla carnea Steph. است. یکی دیگر از دشمنان طبیعی پسیل پسته زنبور Psyllaephagus pistaciaee است که متاسفانه با سم پاشی های بی رویه با سموم غیر انتخابی جمعیت آن رو به کاهش نهاده است (Mehrnejad, 2002). حفظ جمعیت دشمنان طبیعی پسیل پسته در بهار با استفاده از سموم کم خطرمی تواند تا حد زیادی از طغیان آفت پسیل در تابستان جلوگیری کند. علاوه بر این حشرات دشمنان طبیعی دیگری هم بر علیه پسیل در باغات پسته ایران گزارش شده اند از جمله کفشدوزکهای پسیل خوار، کنه های شکارگر، عنکبوتها و همچنین سن ها. نکته جالب در مورد دشمنان طبیعی پسیل پسته این است که ممکن است در آن واحد در باغ چند دشمن طبیعی بصورت همزمان وجود داشته باشند (دزیانیان، 1384). استفاده از کارتهای زرد رنگ یا نوارهای زرد رنگ چسبنده هم می توانند برای شکار حشرات بالغ پسیل مورد استفاده قرار بگیرند. اما این روش نمی تواند تاثیری روی پوره های پسیل داشته باشد. همچنین استفاده از کارتهای چسبناک در سطوح وسیع و باغات دارای وسعت زیاد کاری زمانبر و پر زحمت است. مشکل دیگر استفاده از تله های چسبناک زرد رنگ بدام افتادن برخی از حشرات دشمنان طبیعی پسیل است بخصوص از اردیبهشت ماه به بعد بهتر است از کارتهای زرد برای مبارزه با پسیل استفاده نشود چون برخی از پارازیتهای مهم پسیل پسته را از چرخه مبارزه با آفت خارج می کند. افزوننده ها یا adjuvent بعنوان یک واژه کلی در مورد تمام مواد شیمیایی و غیر شیمیایی اطلاق می شود که موجب بهتر شدن یا افزایش دادن اثر سم روی آفت یا target می شوند. افزوننده ها شامل موادی همچون سورفوکتانت (Surfactant)، مواد کاهش دهنده کشش سطحی، روغن های گیاهی، مواد ضد کف (anti foaming)، مواد کاهش دهنده یا تعدیل کننده pH (Buffering agent) و....می شوند. اضافه کردن Adjuvent ها موجب کاهش کشش سطحی و افزایش نفوذ سم به داخل حشره یا بافت گیاه خواهد شد. Adjuvent ها علاوه بر کاهش دادن و شکستن کشش سطحی محلول سم موجب افزایش قدرت چسبندگی، پخشندگی قطرات سم خواهد شد. در مورد پسیل پسته استفاده از Adjuvent می تواند میزان مقاومت حشره را نسبت به سموم کاهش دهد. استفاده از صابونهای معمولی، مواد شوینده بهداشتی و خانگی برای کاربرد در سم پاشی بعنوان adjuvant به هیچ وجه قابل توصیه نیست و باید از افزوننده استاندارد استفاده کرد. شناسایی و معرفی ارقام مقاوم نسبت به پسیل پسته یکی از راههای مبارزه منطقی برای مبارزه با پسیل می تواند تلقی شود. بلاشک واریته های از پسته وجود دارند یا می توانند بوجود بیایند که نسبت به پسیل پسته مقاوم باشند. شناسایی واریته های پسته مقاوم به پسیل در کشور سوریه راه نسبتا قابل قبولی را پیموده است (Lababidi and Ammoneh, 1996). تحقیقات وسیعی راجع به این موضوع می تواند مد نظر محققین محترم باشد. وی پی سورند در مراحل تحقیق و بررسی در موسسه تحقیقات پسته بسر می برد و هنوز مجوز رسمی برای استفاده در باغات پسته برای مبارزه با پسیل اخذ نکرده است. بصورت خلاصه در روش WP sourrond یک لایه ای مصنوعی از جنس kaolin روی برگها و شاخه های درختان ایجاد می شود و این لایه سفید رنگ  مانع تغذیه پسیل پسته و ایجاد  خسارت خواهد شد. این ماده سفید رنگ مانند سایر سموم به نسبت مشخص داخل تانکر سم پاشی ریخته شده و روی شاخ و برگ پاشیده می شود تا پوششی یکنواخت، سراسری و سفید رنگ روی درختان بوجود آید. این روش بصورت موفقیت آمیزی بر علیه آفات مختلف از در برخی از کشورها بمصرف رسیده است( (Saour, 2003. یکی از بحثهای جالب و مهم و در حال تحقیق در کنترل آفات بکارگیری میکروارگانیسم ها (قارچ ها، باکتریها  و ویروسها) بیماریزا در حشرات بمنظور کاهش جمعیت آفات مختلف است. در مورد پسیل پسته هم مطالعات آزمایشگاهی مختلفی برای شناسایی و بکار بستن سوشهای بیماریزای پاتوژنیک میکروارگانیسم های مختلف بمنظور کاهش خسارت انجام شده است بعنوان مثال قارچ پارازیت کننده حشرات Beauveria bassiana برای کنترل پسیل پسته در سوریه و ایران بکار گرفته شده است و نتایج قابل قبولی بدست آمده است (Lababidi et al, 2002: Alizadeh et al, 2007 ). البته تا کاربردی شدن این روش راه زیادی باید پیموده شود.

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱٢:٥٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٤/۱٠
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED