محلولپاشی (تغذیه برگی) درختان پسته

محلولپاشی (تغذیه برگی) درختان پسته

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

Email: jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

تغذیه مناسب درختان پسته در شرایط خاکی و آبی استان کرمان یکی از معضلات اساسی باغداران محسوب می شود. شرایط آب و خاک در گذر زمان تغییرات زیادی کرده است. تقریبا در تمامی باغات پسته قدیمی تعادل (balancing) مناسبی از عناصر در خاک وجود ندارد. از طرف دیگر بسیاری از عناصر در خاک وجود دارند اما بدلایل مختلف غیر قابل جذب توسط درختان پسته هستند. درختان بویژه در مورد میکروالمنتها (آهن، روی، مس و...) دچار کمبودهای آشکاری هستند. محلولپاشی یا تغذیه برگی (foliar feeding) عبارتست از پاشش محلولهای حاوی مواد غذایی مختلف روی شاخ و برگهای درختان. سابقه محلولپاشی مواد غذایی بر روی درختان به سال 1950 میلادی باز می گردد (Bowen, 1969). محلولپاشی عناصر غذایی مختلف روی برگها روشی بسیار رایج در کشاورزی امروز دنیاست. هیچ کشور پیشرویی از نظر کشاورزی را نمی توان یافت که محلولپاشی عناصر بمنظور تغذیه نباتات رایج نباشد. نقش محلولپاشی (پاشش کودهای حاوی عناصر غذایی روی شاخ و برگ) در افزایش بازدهی هر گیاهی منجمله پسته بر هیچ کس پوشیده نیست. استراتژی مناسب آن است که در برنامه تغذیه باغات پسته برای افزایش محصول و عملکرد محلولپاشی را بعنوان یک فاکتور گره گشا در نظر بگیریم و حداقل بخشی از برنامه تغذیه ای باغات پسته را بر اساس تغذیه برگی (محلولپاشی) برنامه ریزی کنیم. بر خلاف بسیاری از کشاورزان پسته کار که فقط افکار آنها معطوف به تغذیه از طریق ریشه است و کاملا اشتباه فکر می کنند محیط برگ یک محیط فوق العاده جالب و بسیار شگفت انگیز جذبی است. محیط برگ می تواند یک محیط کاملا جذبی عمل کند و عناصر معدنی مختلف را بخوبی جذب نماید.  مطالعات مختلف نشان داده که اگر چه مقدار جذب مواد غذایی توسط برگ کمتر از ریشه هاست اما از نظر تاثیر همین میزان کم در مقایسه با ریشه ها بسیار موثرتر و سریعتر عمل می کند. هنگامی که مواد غذایی از طریق برگ در اختیار درختان پسته گذارده شود راندمان جذب بسیار بالاتر از جذب ریشه ای خواهد بود چون محدودیت های مختلف از جمله آبشویی عناصر در خاک (Leaching)، بازدارنده های موجود در محیط خاک، محدودیت اسیدیته (pH) و بسیاری از فاکتورهای منفی تاثیرگذار در جذب را نخواهیم داشت. محلولپاشی استاندارد مساوی است با تغذیه موفق درختان پسته. متاسفانه در مورد درختان پسته تحقیقات مفصلی در مورد اثرات محلولپاشی عناصر غذایی بر بازدهی و عملکرد باغات پسته بخصوص در ایران وجود ندارد هر چند تلاشهای محدود اما ستودنی در این زمینه صورت پذیرفته است. پاشش محلولهای غذایی روی برگها موجب خواهد شد که عناصر معدنی موجود در کود از طریق روزنه ها (stomata) وارد سیستم آوندی گیاهان شود و گیاهان بتوانند از آن عناصر در جهت رشد و نمو خود استفاده کنند (Bowen, 1969). علاوه بر روزنه ها این امکان وجود دارد که جذب مواد غذایی از طریق کوتیکول (cuticles) برگها هم صورت گیرد (Ferrandon& Chamel, 1988 ). کوتیکول یا بشره بیرونی ترین بخش سلولهای گیاهی است و لایه ای موم مانند است که بیشتر نقش حفاظتی در گیاهان دارد. مواد غذایی زمانی که از ریشه جذب شوند یک مسیر طولانی یا circulation را در گیاه پیش رو دارند و باید در کل گیاه بچرخند تا به برگها و خوشه ها برسند و در نتیجه میزان انرژی زیادی از گیاه را بمصرف می رسانند. محلولپاشی موجب می شود که عناصر مورد نیاز برای فتوسنتز و فعالیتهای متابولیکی درخت مستقیما وارد برگها شود و بنابراین فیکس شدن یا تثبیت ازت، فعالیتهای متابولیکی و تولیدی در درختان دچار محدودیت نخواهند شد. محلولپاشی عناصر روی درختان هم مانند هر روش دیگری محدودیت های خاص خود را دارد از جمله محدودیتهای انتقال و گذر عناصر از برگها و نفوذ عناصر از برگ به سیستم آوندی درختان پسته است. مرحله اول هر محلولپاشی گذر عناصر از لایه مومی یا کوتیکول برگها و داخل شدن عناصر به داخل سلولهای اپیدرمیس برگ است. یک مزیت عمده عناصری که محلول پاشی می شوند نفوذ مستقیم آنها به داخل سیستم آوند آبکش گیاه یا phloem است. از سوی دیگر بسیاری از عناصر غذایی مورد نیاز درختان غیر متحرک یا immobile هستند و حتی اگر تمام شرایط مساعد باشد جذبشان از خاک و انتقال آنها به خوشه ها بسیار دشوار خواهد بود و محلوپاشی موجب می شود که این عناصر غیر متحرک یا immobile براحتی و بدون زحمت در اختیار درختان قرار گیرند. در حقیقت محلولپاشی یک راه میانبر و بدون هزینه را در اختیار گیاه یا درختان پسته خواهد گذاشت. نکته بسیار جالب و شگفت آور در این است که میزان جذب از طریق برگ هیچ محدودیتی را برای جذب از طریق ریشه بوجود نخواهد آورد چون جذب برگی بصورت بسیار سریع و موضعی (Localized absoption) اتفاق خواهد افتاد و اختلالی در جذب سایر عناصر از ارگانهای دیگر گیاه (ریشه و ....) بوجود نخواهد آورد. بنابراین می توان استنباط کرد که محلولپاشی یک روش کمکی و جبران کننده محسوب می شود بعبارت بهتر زمانی که ریشه ها به هر دلیلی نتوانند مقدار عنصر مورد نیاز درختان را تامین کنند محلولپاشی به کمک درختان شتافته و جبران مافات می کند. مقدار کارآیی محلولپاشی در یک گیاه بستگی به فاکتورهای متعددی دارد از جمله وسعت برگها، تعداد Stomata یا روزنه ها در برگ و همچنین ضخامت و شرایط کوتیکول. مرحله نخست جذب مواد غذایی از طریق برگها در پسته عبور عناصر از لایه کوتیکولی سطح برگ است. مسلما هر چه سطح برگ بیشتر باشد میزان جذب زیادتری از عناصر غذایی در روش محلولپاشی خواهیم داشت(Kallsen, 2007). هنوز جزییات دقیق جذب و انتقال عناصر از طریق برگها در درختان پسته روشن نیست. کوتیکول ضخیم در برگهای درختان پسته ممکن است باعث محدودیت در جذب مواد غذایی از طریق محلولپاشی شود  و بنابراین بهترین و بیشترین جذب از طریق برگ در درختان پسته در مرحله ای است که حدودا 3/2 دو سوم سطح برگ تشکیل شده باشد چون در این بازه زمانی کوتیکول ضخامت چندانی ندارد و از طرف دیگر  سطح برگ به مقدار کافی وسعت یافته تا مواد غذایی موجود در کودهای محلولپاشی جذب مناسبی داشته باشند. یکی از دلایلی که محلولپاشی در درختان پسته یا هر گیاه دیگر رضایتبخش و سریع الاثر است باز توزیع یا redistribution این عناصر در درختان است. محلولپاشی عناصر میکرو در گیاهان(درختان پسته) بصورت معمول دارای حرکتی کند است ( mobility (low. به همین دلیل است که محلولپاشی عناصر میکرو در درختان پسته معمولا نسبت به محلولپاشی سایر عناصر ماکرو یا کودهای تحریک کننده یا biostimulator کمی دیر جواب تر بنظر می رسد و اثرش بمرور هویدا می شود. محلولپاشی کودهای میکرو پشت سر هم و بدون در نظر گرفتن یک بازه حداقل 15 روزه در درختان پسته یک اشتباه رایج است که متاسفانه بسیاری از کشاورزان مرتکب آن می شوند. کودهای میکرو چون دارای تحرک کم در برگها هستند پروسه جذبشان زمانبر است و بنابر این سریع الجذب نیستند. به صورت خلاصه مزایای محلوپاشی نسبت به کاربرد کود ها یا عناصر در خاک عبارتست از 1- اثر سریع تر محلوپاشی عناصر نسبت به کاربرد در خاک ( (Soil application 2- شاداب شدن و قوی شدن بخشهای هوایی گیاه  بویژه برگها و شاخه ها و خوشه ها 3- افزایش طول عمر برگها و افزایش ذخیره برگی در شرایط حساس یا بحرانی بویژه در زمان پر شدن مغز 4- رساندن عناصر به خوشه ها و برگها بویژه در شرایط خشک باغات پسته (در دوره های طولانی مدت آبیاری باغات پسته که گاها 3 یا 4 ماه هم می رسند) 5- افزایش مقاومت نسبت به آفات و بیماری ها (چون محلوپاشی موجب قوی ماندن درختان کاهش خسارت آفات و امراض می شود). 6- افزایش سرعت جریان مواد غذایی در آوندها و گیاه و تغذیه بهتر درختان (Swietlik & Faust, 1984). در بسیاری از نوشته ها و مقالات براین تکیه می شود که چون میزان مصرف یا برداشت عناصر اصلی یا ماکرو (N, P,K) از خاک توسط درختان پسته بالاست بنابراین محلولپاشی عناصر ماکرو نمی تواند کارساز باشد در صورتی که اینطور نیست، محلولپاشی عناصر ماکرو اگر چه بصورت کامل نمی تواند نیازهای غذایی درختان را تامین کند اما بهر روی می تواند بخش مهمی از نیازهای غذایی درختان را تامین نماید. البته بسیاری بر این نکته اتفاق نظر دارند که محلولپاشی عناصر ماکرو (N, P, K) که متحرک هستند (Mobile elements) ممکن است تمام نیازهای درختان به این عناصر را تامبن نکند اما بهر روی محلوپاشی عناصر ماکرو هم می تواند بسیار کارساز باشد اما در مقدار استفاده از عناصر ماکرو در محلولپاشی باید دقت کرد که بیش از حد مجاز استفاده نشوند چون موجب گیاهسوزی در درختان خواهند شد. در مورد عناصر میکرو (عناصری که بمقدار کم مورد نیاز درختان هستند مانند آهن، روی، مس و ...) قطعا محلولپاشی موجب رفع کمبودهای میکرو در درختان پسته خواهد شد. بصورت استاندارد کودهای محلولپاشی را نباید با سموم مخلوط کرد و روی درختان پاشید. بنابراین بهتر است سموم و کودهای محلوپاشی با هم مخلوط نشوند و پاشش آنها جداگانه باشد اما اختلاط بسیاری از سموم با محلولهای غذایی  و پاشش آنها روی برگها موثر و بصرفه از نظر اقتصادی خواهد بود تا اینکه بخواهیم بصورت جداگانه بپاشیم. در مورد افزودنی ها (adjuvants) اضافه کردن آنها به سموم موجب افزایش اثر سموم می شود اما بهتر است مواد افزودنی با کودهای محلولپاش مخلوط نشوند. اگر چه در برخی منابع اختلاط افزودنی ها با کودهای مایع بلامانع اعلام شده اما در بسیاری منابع دیگر تکیه بر این نکته می شود که افزودنی ها را با کودهای محلولپاشی مخلوط نشوند. سوال اساسی در مورد محلوپاشی باغات پسته این است که کی باید محلوپاشی کرد؟ بهترین زمان برای محلولپاشی کی هست؟ باید زمانی محلوپاشی کنیم که دمای هوا و خاک خیلی بالا  یا خیلی پایین نباشد بدلایل مختلف اگر در دماهای بالا و پایین  هوا و خاک محلوپاشی روی برگها صورت گیرد عناصر بصورت غیرقابل جذب در خواهند آمد و محلوپاشی بیفایده خواهد بود. در مورد زمان محلولپاشی مطالعات نشان داده است که از نظر میزان جذب در روزنه های برگی و کوتیکول برگ بهترین زمان اوایل صبح است. در اوایل صبح بدلایل مختلف در مقایسه با سایر زمانها بویژه نزدیک به غروب جذب عناصر غذایی از طریق برگها بیشتر خواهد بود. محلولپاشی در زمانی که رطوبت خاک بالا باشد بمراتب اثر بخش تر از زمانی است که خاک خشک باشد. بنابراین اکیدا به کشاورزان توصیه می شود که محلولپاشی باغات پسته را تا نهایتا یک هفته پس از آبیاری انجام دهند.  محلوپاشی عناصر مناسب بعد از تشکیل میوه (fruit setting) در پسته بسیار کارساز خواهد بود بویژه در مورد افزایش انس، خندانی و کیفیت میوه ها و کاهش پوکی، همانطور که اشاره شد تکرار محلوپاشی هر 2 هفته یا 3 هفته در درختان پسته با محلولهای استاندارد بسیار تاثیرگذار خواهد بود. محلوپاشی با غلظت های کم عناصر ماکرو بویژه نیتروژن (N) و پتاسیم (K) در مرحله تشکیل دانه و پر شدن مغز در درختان پسته بسیار موثر عمل خواهد کرد و درصد پوکی را کاهش و درصد خندانی و اونس دانه ها را بصورت شگفت آوری بالا خواهد برد. درختان پسته همانند بسیاری از درختان میوه دیگر محصول دهی یا میوه دهی مقدم بر رشد رویشی و تولید شاخ و برگهاست. بهمین سبب تغذیه برگی (محلولپاشی) در مراحل اولیه آغاز رشد اولیه در بهار بعلت کم بودن حجم برگ راندمان اواسط فصل (کامل شدن برگها) را ندارد. بر خلاف تصور بسیاری از کشاورزان و کارشناسان محلولپاشی در اوایل فصل رشد و روی گره های زایشی در افزایش بازدهی باغات بسیار تاثیرگذار است. این نکته یعنی کاربرد کودهای محلولپاشی مانند کودهای حاوی عناصر بور (B)، روی (Zn) و اوره در مرحله تورم جوانه ها در بهار در درختان سیب و هلو بسیار کارگشا بوده است (Stover et al., 1999). در مورد پسته کاربرد عنصر بور (B) بصورت محلول پاشی در دوره  تورم جوانه ها و اوایل شکافتن آنها موجب افزایش عملکرد شده است (Brown et al., 1995). البته باید توجه داشت با توجه به غلظت بالای عنصر بور(B) در بسیاری از خاکهای مناطق باغات پسته کرمان (مسمومیت بور) محلولپاشی بور روی درختان توصیه نمی شود. در مورد اثرات مثبت محلولپاشی کودهای کودهای نیتروژنه مانند اوره و کودهای حاوی عنصر روی (Zn) روی درختان پسته جای هیچ شکی وجود ندارد. مطالعات مختلف به اثبات رسانده در مورد بسیاری از درختان میوه منجمله پسته محلولپاشی بهاره اثرات بسیار مثبتی در طول فصل رشد و تشکیل خوشه ها و همچنین افزایش عملکرد دارد. درختان پسته ای که در فصل بهار با کودهای محلولپاشی استاندارد و با کیفیت تغذیه می شوند بمراتب عملکرد بهتری نسبت به درختانی که تغذیه برگی (محلولپاشی) نداشته اند برخوردارند. خاک بسیاری از مناطق باغات پسته کیفیت گذشته را ندارد و تقریبا خاکی تهی تلقی می شود. از طرف دیگر عدم برنامه ریزی مشخص و اصولی در افزودن کودهای مختلف به باغات پسته و سلیقه ای بودن بحث کوددهی موجب شده خاک از کیفیت چندانی برخوردار نباشد و جذب عناصر غذایی موجود در کودها از طریق خاک با دشواری صورت پذیرد. علاوه بر خاک، کیفیت آب هم موجب شده بسیاری از عناصر غذایی به علل مختلف قابل جذب نباشند هر چند که این احتمال وجود دارد که این عناصر در خاک وجود  داشته باشند. زمانی یک عنصر بصورت کامل قابل جذب توسط ریشه ها می شود که فاکتورهای خاکی، آبی و خود گیاه (درخت پسته) در وضعیت نرمالی باشند. در شرایط استرس باغات پسته (مسمومیتها، شوری، کم آبی و ....) استفاده از کودهای محلولپاشی بویژه کودهای حاوی مواد پروتویینی و ویتامینه و....می تواند کمک زیادی به گذران دوره استرس در درختان پسته کند، مطالعات مختلف نشان داده  زمانی ماکزیمم جذب عناصر غذایی از خاک را خواهیم داشت که رطوبت کافی در خاک موجود باشد. در مورد کوددهی ریشه ای قبل از هر آبیاری کودهای مختلف را به زمین اضافه می کنند و در دمای بالای خاک و هوا میزان رطوبت خاک پس از چند روز بعد از آبیاری بشدت پایین خواهد آمد و بسیاری از عناصر ماکرو و میکرو بدلیل کاهش رطوبت و خشکی خاک در خاک دپو شده و به مصرف درختان نمی رسند اما محلولپاشی این محدودیت (کمبود رطوبت در خاک) را ندارد و در هر برحه زمانی بویژه پس از آبیاری زمین و تازه شدن درختان بسیار موثر خواهد بود. مطالعات زیادی نشان داده اند که محلولپاشی عناصراز طریق برگ در شرایطی که بسیاری از عوامل محدود کننده و بازدارنده جذب (مثلا اسیدیته یا pH بالای آب و خاک و....) در خاک وجود دارند مناسبترین راه رساندن مواد غذایی به درختان است. تحقیقات مختلف نشان داده است که در شرایط قلیایت شدید خاک و آب (شرایط باغات پسته استان کرمان) جذب بسیاری از عناصر میکرو و یونهای فلزی بسختی صورت می گیرد و به همین دلیل کمبود عناصر میکرو بویژه آهن (Fe)، روی (Zn) و ..در بسیاری از  پسته کاریهای استان کرمان وجود دارد. تجمع بیش از حد عناصر مضر در خاک (مسمومیت)، آبشویی عناصر در خاک و بسیاری از عوامل تاثیرگذار دیگر موجب شده که افزودن کودهای شیمیایی به محیط خاک در شرایط باغات پسته استان کرمان کارایی مورد قبول را در رفع نیازهای غذایی درختان پسته نداشته باشند. رفع سریع کمبودهای غذایی در درختان یکی دیگر از مزایایی محلولپاشی است. آزمایشات مختلف به اثبات رسانده اند  که محلولپاشی عناصر نسبت به کاربرد عناصر در خاک در رفع کمبودهای غذایی بسیار سریعتر عمل می کند. محلولپاشی اثرات بسیار مثبت و مناسبی روی گره های زایشی در درختان پسته دارد. علاوه بر گره های زایشی موجود محلولپاشی روی گره های زایشی سال آینده در درختان پسته هم بسیار تاثیرگذار است. همانطور که اشاره شد در شرایط خاک اغلب باغات پسته در استان کرمان (مسمومیت، شوری، اسیدیته بالا و ...) بسیاری از کودهایی که بصورت کاربرد در خاک بمنظور تغذیه باغات پسته استفاده می شوند در بسیاری از موارد عملکرد چندانی ندارند. روش محلولپاشی عناصر را بدون محدودیت های جذبی موجود در خاک در اختیار درختان خواهد گذاشت. در بازه های زمانی که تقاضای بالای مصرف عناصر غذایی در درختان پسته وجود دارد مثلا در دوره پر شدن مغز و اوایل دوره رشدی در بهار محلولپاشی باغات پسته می تواند بسیار سودمند باشد. علاوه بر تقاضای بالای مواد غذایی در برحه های زمانی خاص در درختان پسته محدودیت های جذبی محیط خاک و ریشه (مسمومیت ها، کمبود رطوبت و ...) کاربرد محلولپاشی را بسیار ضروری می کند. محلولپاشی کودهای پتاسیمی مانند نیترات پتاسیم می تواند موجب افزایش عملکرد، افزایش اندازه دانه یا میوه و زودرس شدن یا بهتر رس شدن دانه ها در درختان پسته و بسیاری از درختان میوه دیگر شود. در مورد بسیاری از درختان میوه دیگر مانند پرتقال محلولپاشی جوانه ها با کودهای نیتروژنه در فصل زمستان بمنظور تقویت جوانه های زایشی در فصول بهار و تابستان یک عمل مرسوم است اما متاسفانه تحقیق یا توصیه ای در مورد محلولپاشی جوانه ها زایشی در فصل زمستان در درختان پسته وجود ندارد. بهترین کودهای محلولپاش کودهایی هستند که بصورت کلاته در آمده اند. مطالعات مختلف نشان داده که اگر عناصر به صورت کلاته در ترکیب یک کود محلولپاش وجود داشته باشند به مراتب تاثیر و جذب بیشتری خواهند داشت در مقایسه با کودهایی که عناصر در آنها بصورت کلاته شده نیستند. حلالیت بالا ی یک کود محلولپاشی هم بعنوان یک مزیت باید مد نظر باشد. هر چه حلالیت یک کود در آب بالا تر باشد انتقال یا translocation آن در گیاه بیشتر و بهتر خواهد بود. کودهای بی کیفیت نتنها موجب رفع نیاز درختان به عناصر غذایی نمی شوند بلکه در پاره ای موارد موجب خسارت (گیاهسوزی) می شوند. در انتخاب یک کود محلولپاش باید دقت کرد و روی لیبل را کاملا مطالعه کرد. میزان و دوز مصرف، قابلیت اختلاط با سموم و زمان مصرف باید کاملا رعایت شوند. برخی از کودهای با کیفیت کاربرد دوگانه دارند و اگر روی لیبل آنها نگاه کنیم می بینیم هم برای مصرف در خاک و هم به صورت مصرف بصورت پاشش برگی توصیه شده اند. باید توجه داشت که برخی از کودهایی که فقط کاربرد درخاک دارند را نمی توان محلولپاشی کرد چون می تواند موجب خسارت شود.

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱:٠٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/٢٤
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED