آفات پروانه ای مهم باغات پسته ایران

آفات پروانه ای مهم  باغات پسته ایران

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی-عضو انجمن پسته ایران

Email: mojamalizadeh@yahoo.com

هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

آفات پروانه ای به دسته ای از آفات گفته می شود که حشره کامل یک پروانه است. بر خلاف تصور بسیاری معمولا حشرات کامل پروانه خسارت چندانی به درختان پسته وارد نمی کنند و بیشتر لاروها یا کرمها هستند که موجب خسارت می شوند. پروانه ها از راسته Lepidoptera حشراتي هستند كه تقريباً همه مردم آ‌ن‌ها را مي­شناسند و داراي چهار بال هستند كه سطح بال­ها بوسيله پولك پوشيده شده است. تعدادي از گونه­ها در اين راسته از آفات بسيار مهم درختان ميوه و تعداد معدود ديگر در شرايط گلخانه­اي جزء آفات گياهان زينتي به شمار مي­روند. لاروهای پروانه ها از قسمتهاي مختلف گياه مانند برگ، ميوه يا گل تغذيه مي‌كنند و يا در داخل شاخه و تنه درختان بافت چوبي گياه خسارت می زنند. برخی  از گونه­ها هم جزء آفات انباري هستند و در شرايط انباري از انواع خشكبار تغذيه مي­كنند (مثلا شب پره هندی در پسته). در پسته آفات پروانه ای مختلفی وجود دارند که مهمترین و خسارتزاترین آنها پروانه چوبخوار پسته یا کرمانیا (Kermania Pistaciella) است. حشرات به صورتهاي گوناگون رشد مييابند. بيشتر حشرات از مرحله رشد تخم تا رسيدن به مرحله بلوغ، شكلهاي مختلفي به خود ميگيرند. به اين تغييرات شكلها، دگرديسي (Metamorphosis) ميگويند. دگردیسی در حشرات به 3 نوع تقسیم بندی می شود 1-ساده 2-کامل 3-ناقص. .پروانه ها جزو حشرات با دگردیسی کامل (Complete Metamorphosis) هستند. در دگردیسی کامل (شکل شماره 1) 4 مرحله در طول زندگی آفت وجود دارد 1-تخم 2- لارو (مرحله خسارتزا) 3-شفیره 4- حشره بالغ (پروانه). همانطور که قبلا اشاره شد آفت بالغ یعنی خود پروانه ها خسارت چندانی در باغات پسته ایجاد نمی کنند و لاور آنهاست که خساتزاست.

-پروانه چوبخوار پسته یا کرمانیا: پروانه چوبخوار پسته با نام علمی Kermania Pistaciella بعد از پسیل پسته مهمترین آفت درختان پسته است. این آفت در بسیاری از نقاط پسته خیز شیوع دارد و خسارات جدی به درختان ایجاد می کند. این آفت تک نسلی است. این آفت فقط در درختان پسته وجود دارد و در سایر محصولات دیگر نیست. این آفت علاوه بر ایران از برخی از کشورها از جمله ترکیه نیز گزارش شده است. زمستانگذرانی بصورت لارو در مغز شاخه های عموما جوان درختان پسته است. در بسیاری از موارد زمانی که شاخه ها از وسط شکاف داده می شوند مغز چوب قهوه ای تیره است  و کرمی ریز و برنگ سفید در ناحیه ذکر شده وجود دارد. تقریبا 9 ماه از سال این آفت در داخل سرشاخه ها زندگی و تغذیه می کند. این آفت هم در درختان قوی و هر در درختان ضعیف و بیمار وجود دارد. بصورت خلاصه سیکل زندگی این آفت بدین صورت است که زمستانگذرانی این آفت به صورت لارو کامل داخل شاخه ها بوده و از اواسط اسفند ماه  ازشاخه ها خارج و با ایجاد پیله های هرمی شکل،  خاکستری روی شاخه ها تبدیل به شفیره می شود. سپس حشره کامل در اوایل بهار ظاهر و در انتهای شاخه های جوان تخم ریزی می نماید. لارو آفت با تغذیه و تخلیه فضولات درون دم خوشه ها در مراحل اولیه باعث ریزش تعدادی از دانه ها شده و خوشه های آلوده میوه کمتری نسبت به خوشه های سالم دارند. لارو پس از تفریخ تخم وارد شاخه شده و از قسمت مرکزی آن تغذیه و فضولات خود را به صورت نواری کرم رنگ که بعداً تیره می شود برجا می گذارد. این شاخه ها رشد طبیعی نداشته  لاغرتر از شاخه های سالم می باشند. همچنین  به علت کم تحرکی حشره باغ های جوان آلودگی کمتری دارند ولی هرچه سن درختان بیشترمی شود میزان آلودگی افزایش می یابد و باغ هایی که در اول  سال زودتر جوانه می زنند ونیز باغ هایی که عملیات زراعی و مبارزه با آفات در آن ها به خوبی انجام نمی گیرد آلودگی بیشتری دارند. سرشاخه هایی که به آفت آلوده اند نهایتا خشک می شوند و یا بسیار رنجور هستند. مسلما اینچنین سرشاخه هایی قادر به نگهداری گره های زایشی و خوشه های احتمالی ایجاد شده نیستند.  در هنگام برداشت محصول در اواخر تابستان کرم سفید رنگ ریزی در داخل مغز خوشه ها وجود دارد که این کرم در واقع همان لاور پروانه چوبخوار پسته است. خشک شدن دانه ها بویژه در نوک خوشه در هنگام برداشت محصول نیز می تواند یکی از علایم آفت باشد. مبارزه با پروانه چوبخوار پسته مبارزه زراعی: هرس شاخه های آلوده و جمع آوری و انهدام آنها در کنترل آفت اهمیت زیادی دارد. مبارزه فرمونی با آفت، به صورت خلاصه در مبارزه فرمونی از فرمون (مواد شیمیایی مخصوص حشرات ماده که موجب جذب حشرات نر می شوند را فرمون می نامند) برای جمع آوری و نابودی حشرات نر استفاده می کنند. روش فرمونی بیشتر برای ردیابی یا مونیتورینگ آفت و مشخص کردن مناسبترین زمان سم پاشی (مبارزه شیمیایی) با آفت کاربرد دارد. (برای اطلاعات بیشتر در مورد مبارزه فرمونی بر علیه کرمانیا به مقاله کاربرد فرمون در مدیریت تلفیقی پروانه چوبخوار پسته در وبسایت انجمن پسته رجوع کنید). معرفی، کاربرد و رواج فرمونها بر علیه آفات پروانه ای در درختان پسته در ایران مرهون تلاشهای آقای دکتر حمید داروغه است که انصافا تلاشهای زیادی در این زمینه داشته اند و دارند و علاوه بر تولید فرمون مصنوعی پروانه چوبخوار تولید سایر فرمونها در آفات پروانه ای دیگر را نیز در دستور کار دارند. مبارزه بیولوژیکی: بلاشک در باغات پسته دشمنان طبیعی وجود دارند که موجب کاهش جمعیت کرمانیا و سایر آفات پروانه ای می شوند. زنبور های Chelonus و Centistidea از جمله زنبورهایی هستند که بعنوان دشمنان طبیعی پروانه چوبخوار از باغات پسته ایران گزارش شده اند. مطالعه و بررسی روی دشمنان طبیعی آفات در باغات پسته ادامه دارد و ممکن است روزی بتوان با تکثیر انبوه این دشمنان طبیعی بتوان با آفات مبارزه کرد. مبارزه شیمیایی: مهمترین و موثرترین روش کاهش جمعیت پروانه چوبخوار در باغات پسته ایران مبارزه شیمیایی است. نکته بسیار مهم در مورد مبارزه شیمیایی با این آفت این است که مبارزه شیمیایی در زمان مناسب انجام شود. سم پاشی دیر هنگام یا زودهنگام بر علیه آفت می تواند بیفایده باشد. به شکل شماره 1 توجه کنید. در این شکل 4 مرحله تخم، لارو، شفیره و پروانه بالغ را مشاهده می کنید. برای سم پاشی بهترین زمان سم پاشی در موعدی است که حشره بالغ با تراکم زیاد در باغ وجود داشته باشد. این مطالب در مورد سایر آفات پروانه ای بهاره مانند پروانه پوستخوار پسته یا کراش و ....نیز صدق می کند. همانطور که در مقدمه اشاره شد پروانه ها جزو حشرات با دگردیسی کامل هستند، بخوبی واضح است که مبارزه شیمیایی زمانی کارساز است که آفت در مرحله حشره کامل باشد. مبارزه با تخم و لاور و شفیره بدلایل مختلف دشوار و غیرکاربردی است. بهترین زمان سم پاشی با آفات پروانه ای بهاره در درختان پسته زمانی است که ماکزیمم جمعیت حشرات بالغ (نر و ماده) در باغ وجود داشته باشند و بهتر این است که قبل از جفت گیری و تخم گذاری مبارزه شیمیای انجام شود. تعیین دقیق زمان سم پاشی بر علیه آفات پروانه ای در باغات پسته کار ساده ای نیست. در مورد پروانه چوبخوار که فرمون آن در دسترس است میتوان در طول چند سال حول و حوش بازه زمانی مناسب سم پاشی در مناطق مختلف بر علیه پروانه را بدست آورد. بصورت خلاصه بهترین زمان سم پاشی میتواند موقعی باشد که بیشترین تعداد حشرات ماده جذب تله های فرمونی شده اند. در مورد آفات پروانه ای باغات پسته شروع فعالیت آنها معمولا از اواسط اسفندماه به بعد است. بهر روی از اواسط اسفندماه تا حول حوش اواسط فروردین ماه می تواند موعد مبارزه شیمیای با آفات پروانه ای در باغات پسته باشد. بخوبی واضح است که تعیین مناسبترین روز برای سم پاشی بر عهده کارشناسان گیاهپزشک است. سموم مختلفی بر علیه پروانه چوبخوار پسته توصیه شده است که گاها قدیمی هستند. معرفی و آزمایشات سموم جدید بر علیه آفات پسته مساله مهمی است که باید حتما مد نظر باشد. سمومی که برای مبارزه با پروانه چوبخوار توصیه شده اند عبارتست از لاروین (تیودیکارب) به نسبت1.5 کیلو گرم در هزار لیتر آب، اندوسولفان 2 در هزار، دیازینون 1و نیم در هزار و .... سموم جدید دیگری نیز در دست معرفی و آزمایش بر علیه پروانه چوبخوار پسته است که هنوز به صورت رسمی مورد تایید قرار نگرفته اند. برخی از سموم فعلی نیز دارای مشکلات و محدودیت هایی هستند از جمله سم اندوسولفان که سمی ممنوعه تلقی می شود و در لیست مجاز سموم سازمان حفظ نباتات ایران نیست.

پروانه پوستخوار میوه یا کراش: پروانه پوستخوار میوه پسته با نام علمی Arimania komaroffi در سالیان قبل آفتی خسارتزا و مهم بشمار نمی رفت اما بمرور با از بین رفتن دشمنان طبیعی آفت در اثر سم پاشی های بی رویه و سموم پارازیت کش در سالیان اخیر کراش بعنوان یک آفت نسبتا مهم بخصوص در درختان اکبری و احمدآقایی تبدیل شده است. آفت دو نسلی است و در طول سال دو نسل تولید می کند. این آفت در بسیاری از نقاط پسته خیز از جمله استان های کرمان و خراسان و یزد شیوع پیدا کرده است. بر خلاف پروانه چوبخوار یا کرمانیا که زمستانگذرانی بصورت لارو  در سرشاخه های درختان پسته است، پروانه پوستخوار به صورت شفيره در روي پوسته‌های خشكيده و برگ درختان پسته و در لاي کلوخه هاي زير درختان زمستان را سپری می کند.  با گرم شدن هوا در اوایل فصل بهار شفیره های زمستانگذران تبدیل به لارو می شوند. لاروهای نسل اول آفت از پارانشيم برگ و میوه‌های تازه تشكيل شده پسته در ماه‌های ارديبهشت و خرداد تغذيه نموده و خسارتي شبيه پروانه ميوه خوار پسته  Recurvaria pistaciicola ايجاد می‌ کنند. بتدریج لاروها تبدیل به شفیره شده و شفیره تبدیل به حشره کامل و حشرات کامل جفت گیری و تخم گذاری می کنند. تخمگذاري به صورت دسته‌ای و بر روي برگ و ميوه پسته صورت می‌گیرد. از تخم ها لارو سن دوم آفت در حول و حوش اوایل تابستان و ماههای خرداد و تیر ظاهر می شوند. لاروهاي نسل دوم آفت عمدتاً از پوست سبز رویی ميوه پسته تغذيه نموده و در نتيجه میوه‌ها بدون پوست شده و مغز آن‌ها كامل نشده و در نهايت اين میوه‌ها خشكيده و ريزش می‌یابند. ایجاد منظره تارعنکبوت مانند روی خوشه ها می تواند یکی از علایم وجود آفت کراش باشد. طول دوره فعاليت لاروهاي سنين مختلف هر دو نسل در روي درختان پسته در حدود 6  ماه به طول مي انجامد و تغذيه لاروها تا رسيدن محصول و چيدن آن ادامه دارد. فعالیت نسل دوم آفت تقریبا مصادف با برداشت محصول پسته است. لاروهای آفت در نسل دوم از پوست نرم بیرونی پسته تغذیه می کنند که این امر موجب بجاي گذاشتن لکه‌های تيره در روي پوست  استخواني دانه پسته شده كه از بازار پسندي و مرغوبيت پسته كاسته می‌شود. مبارزه با آفت، مبارزه به 3 بخش اصلی تقسیم بندی می شود اول مبارزه زراعی که با جمع آوری و معدوم کردن بقایای گیاهی، شخم عمیق به منظور نابودی شفیره های موجود در خاک، هرس سرشاخه های آلوده و سوزاندن یا معدوم کردن آنها، یخ آب زمستانه. مبارزه فرمونی با این آفت که فرمون مصنوعی این آفت هنوز تجاری سازی  نشده است. البته ممکن است روزی تمام فرمونهای آفات پروانه ای موجود در باغات پسته ساخته و به بازار عرضه شوند اما در حال حاضر این امر فقط در مورد پروانه چوبخوار پسته اتفاق افتاده است. روش سوم مبارزه شیمیایی با آفت است که مهمترین و موثرترین و کاربردی ترین روش مبارزه با آفت محسوب می شود. مبارزه شیمیایی می تواند بر علیه لاروها و هم برعلیه حشرات کامل انجام شود چون بر خلاف پروانه چوبخوار که لاروها در داخل سرشاخه ها بودند در کراش لاروها روی پوست دانه ها و برگها می تواند قابل مشاهده باشد و با برخورد سموم به آنها آفت کنترل شود. مبارزه شیمیای با نسل اول آفت تا حدودی همزمان با مبارزه شیمیایی با کرمانیا است. یعنی سم پاشی که معمولا در بهار بر علیه پروانه چوبخوار پسته یا کرمانیا انجام می شود تا حد زیادی می تواند کراش را نیز کنترل کند. در غیر اینصورت اگر آفت در هنگام تابستان و روی خوشه ها مشاهده شد می توانیم سم پاشی را بر علیه حشره کامل و لاور انجام دهیم. برای مبارزه شیمیایی با نسل دوم کراش باید دقت کرد چون سم باید پوشش کاملی روی خوشه ها و برگها داشته باشد تا بتوان کنترل مناسبی پیش بینی کرد. هر چه لاروهای کراش تار بیشتری دور خود تنیده باشند احتمال برخورد سم با آفت کمتر می شود. بنابراین بهتر آن است که سم پاشی به تاخیر نیفتد. نکته مهم دیگر در مورد مبارزه با کراش این است که معمولا در باغاتی که به کراش آلوده هستند بصورت همزمان پسیل پسته یا شیره خشک نیز در باغ وجود دارند که در این صورت می توانیم از مخلوط 2 یا چند سم برای کنترل هر دو آفت استفاده کنیم مثلا میتاک با اندوسولفان به نسبت توصیه شده. برای مبارزه با خود کراش فرمولهای زیر وجود دارند دیازینون به نسبت 1و نیم در 1000، دارتون به نسبت 2 تا 2 و نیم در 1000، زلون به نسبت 2 تا 2 و نیم در 10000، اندوسولفان به نسبت 2 تا 2 و نیم در 1000، و... باز هم یادآوری می کنم که سموم جدیدتری بر علیه آفات پروانه ای در دست آزمایش هستند و برخی از سموم توصیه شده فعلی نیز دارای محدودیت های خاص خود هستند.

پروانه میوه خوار پسته: پروانه میوه خوار پسته نیز مانند کراش آفتی بوده که سالیان قبل خسارت چندانی در باغات پسته نداشت اما بمرور در برخی از نقاط خسارت این آفت نگران کننده ارزیابی می شود. نام علمی آفت Recurvaria Pistacicola است. این آفت مانند کراش 2 نسل در سال ایجاد می کند. حشرات کامل از اوایل بهار بمرور در باغ قابل مشاهده هستند. زمستانگذرانی آفت بصورت لارو در زیر پوست درختان است. لاروهای زمستانگذران در فروردین ماه بمرور از زیر پوست تنه درختان خارج می شوند و تبدیل به شفیره و سپس حشرات کامل نر و ماده می شوند. حشرات ماده و نر با هم جفت گیری می کنند. تخم ها  بصورت انفرادی بر روی گلها و میوه‌های تازه تشکیل شده توسط پروانه ماده گذاشته می شوند. تخمها حدوداً دو هفته بعد باز شده و لاروهای سن اول کوچک و سفید رنگ به داخل میوه‌های تازه تشکیل شده نفوذ نموده و از جنین میوه تغذیه می‌نمایند. میوه‌های آلوده در این مرحله تا قبل از سخت شدن پوست استخوانی در اثر تغذیه لاروها سیاه شده، خشکیده و در نهایت می‌ریزند. لاروها پس از خوردن محتویات میوه آن را سوراخ نموده و خارج می‌شوند و سپس وارد میوه بعدی می‌گردند. در این مرحله هر لارو قادر است تا 8 میوه را از بین ببرد. طول دوره لاروی نسل اول 35 تا 40 روز بوده و لاروهای سن آخر به سمت تنه درختان رفته و در ارتفاع 0.5 تا 1.5 متری و در زیر پوستک تنه پیله ساخته و به شفیره تبدیل می‌شوند. شروع نسل دوم از اواخر تیر تا اوایل مرداد بوده و لاروهای این نسل پوست سبز میوه‌ها را سوراخ و از سطح داخلی پوست سبز تغذیه می‌نمایند و یا از محل شکاف خوردن پوست استخوانی (محل خندان شدن پسته) وارد میوه‌ها شده و از مغز میوه‌ها تغذیه می‌نمایند. تغذیه لاروها در این مرحله از مغز میوه‌ها، قسمت داخلی پوست سبز پسته و بر جا ماندن فضولات لاروی بر روی پوست استخوانی باعث ایجاد لکه‌های تیره رنگ بر روی پوست استخوانی شده که سبب کاهش مرغوبیت و بازار پسندی پسته‌ها می‌گردد. همچنین سوراخ ایجاد شده توسط لاروها می‌تواند راه نفوذی برای قارچ‌های مولد افلاتوکسین بوده و ممکن است موجب آلودگی میوه‌ها به افلاتوکسین گردد. خسارت پروانه میوه خوار پسته شباهت به خسارت زنبورهای مغزخوار پسته است. زنبورهای مغزخوار هم از مغز پسته تغذیه می کنند و فضولات آنها در داخل دانه های پسته قابل مشاهده است. لاروهای نسل دوم پس از کامل شدن به سمت تنه درختان حرکت کرده و در زیر پوستک تنه و در داخل حجره‌های لاروی به زمستان گذرانی می‌پردازند و دوباره این سیکل ادامه پیدا می کند. مبارزه با آفت شامل مبارزه زراعی، فرمونی و شیمیایی است. در مبارزه زراعی با پروانه میوه خوار جمع آوری بقایای گیاهی، هرس و همچنین پوشاندن تنه های درختان با استفاده از موادی مانند مقوا می تواند از ورود شفیره ها بمنظور زمستانگذرانی آفت جلوگیری کند. در مبارزه فرمونی میتوان از فرمون بمنظور مبارزه استفاده کرد بدین منظور می توان شفیره ها را جمع آوری کرد و با استفاده از ماده های باکره تله های فرمونی طبیعی برای بدام انداختن حشرات نر درست کرد اما بهر روی این روش  مشکلات خاص خودش را دارد. هنوز به صورت مصنوعی فرمون پروانه میوه خوار تولید و تجاری سازی نشده است شاید روزی این امر محقق شود. بمنظور مبارزه شیمیای می توان از فرمولهای زیر استفاده کرد تیودیکارب یا لاروین به نسبت 1 نیم کیلوگرم در 1000 لیتر آب، متاسیستوکس به نسبت 1 و نیم در 1000، میتاک به نسبت 1 در 1000، اندوسولفان به نسبت 2 در 1000 و ....باز هم تاکید می کنیم این دسته از سموم تنها در منابع قدیمی آمده اند و مسلما مشکلات خاص خود را دارند. بررسی آفت کش های موثر و کم خطر تر روی این آفت ادامه دارد.

پروانه برگخوار پسته: پروانه برگخوار پسته یکی از آفات نسبتا قدیمی در درختان پسته محسوب می شود. نام علمی آفت Ocneria  terebinthina است. لاور و حشرات بالغ این آفت با تغذیه مستقیم از برگ درختان پسته موجب از بین بردن برگ و حالت تور توری یا حالت خوردگی در برگهای درختان پسته می شوند. خسارت این آفت از چندین متر دورتر قابل مشاهده است. نام دیگر این آفت رائو است. زمستانگذرانی آفت بصورت  صورت شفيره ولارو در پناه‍گاه‍هاي مختلف است. از نظر انتشار این آفت تقریبا در تمام مناطق پسته کاری ایران شیوع دارد. این آفت ين حشره 3 تا 4 نسل در سال دارد. لاروهاي پروانه پس از خروج از تخم، بلافاصله از پارانشيم برگ و اپيدرم فوقاني تغذيه نموده و لاروهاي سنين بعد قسمت اعظم پهنگ برگ‍ها را مي خورند و فقط رگبرگ‍هاي اصلي باقي را باقي مي گذارند. خسارت اصلي آفت مربوط به سنين 2 تا 4 لاروي است. مبارزه با این آفت میتواند بصورت زراعی، فرمونی، بیولوژیک و شیمیایی باشد. در مورد مبارزه فرمونی و بیولوژیک تحقیقات در حال انجام است و هنوز به صورت تجاری سازی نرسیده است. مهمترین و کاربردی روش مبارزه با پروانه برگخوار مبارزه شیمیایی است. زولون ( فوزالون) به نسبت 2 تا2.5 در هزار، اندوسولفان به نسبت 2 در هزار، دیازینون به نسبت 1 و نیم در 1000 و ....در زمان مناسب می تواند آفت را کنترل کند. بهتر است مبارزه شیمیای به محض ظهور لاروها انجام شود. این آفت در باغاتی که  دچار ضعف تغذیه‌ای و كم آبي شديد شده باشند شیوع زیادی دارد بنابر اين آبياري به موقع و منظم و تغذيه مناسب درختان سبب كاهش حمله آفت به باغ‌های پسته می‌گردد.

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ٩:٥۱ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱۱/٦
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED