کلسیم (Ca)، عنصری سرنوشت ساز در درختان پسته-قسمت اول، فیزیولوژی جذب و انتقال کلس

کلسیم (Ca)، عنصری سرنوشت ساز در درختان پسته-قسمت اول، فیزیولوژی جذب و انتقال کلسیم! 

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی عضو انجمن پسته ایران

Email: mojamalizadeh@yahoo.com

هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

بسیاری از کشاورزان درختان پسته را موجوداتی ساده می انگارند و فکر می کنند همه چیز به همان آسانی است که فکر می کنند نتیجه این طرز فکر همان شده که مقدار عملکرد باغات پسته در هر هکتار در ایران 800 کیلوگرم باشد و برای آمریکا 5000 کیلو!! بخوبی واضح است که حتی در بدترین شرایط کشاورزی فقط آبیاری کند به ازای هر قصب 25 متر مربع 1 کیلوگرم پسته ار بدست خواهد آورد و هنر آن است که این مقدار را بتواند به 12 کیلوگرم و حتی بیشتر برساند!  بهر روی کشاورزی و باغداری علمی می تواند عملکرد را بسیار بالا ببرد و بر کمیت و کیفیت محصول اثرات واضحی بگذارد اما افسوس که علم را خارجیها می قاپند نه ایرانیهای از خود راضی!! بپردازیم به اصل مطلب، کلسیم (Ca) عنصری است مرموز و ناشناخته که بسیاری از باغداران از خواص مفید آن بی اطلاعند! کلسیم را از نظر دسته بندی عناصر پر مصرف و کم مصرف بعنوان یک عنصر بینابینی طبقه بندی می کنند اما بسیاری از محققین عنصر کلسیم (Ca) را بعنوان یک عنصر پر مصرف تلقی می کنند (عناصر پرمصرف عناصری هستند که مقدار برداشت ریشه گیاهان از ایندسته از عناصر بالاست). اکثر باغات پسته در مناطق خشک و نیمه خشک احداث شده اند و ایندسته از خاکها به عنوان خاکهای قلیایی دسته بندی می شوند. معمولا در خاکهای قلیایی (خاکهایی که محلول خاک دارای پی اچ 7 به بالاست) مقدار عنصر کلسیم (Ca) بالاست اما به دلایل مختلف (از جمله غلظت بالای منیزیوم (Mg) و....) کلسیم قابل جذب به صورتی که مطلوب باشد نیست!! عوامل محدود کننده جذب عنصر کلسیم در خاک زیادند و به همین دلیل است که محلولپاشی عنصر کلسیم در درختان پسته بسیار مفید ارزیابی می شود. کلسیم قابل جذب برای گیاهان بصورت کاتیون (++Ca) است. کلسیم نقش مهمی در دیواره سلولهای و غشا سلولی سلولهای گیاهی دارد (یکی از تمایزهای مهم سلولهای گیاهی و جانوری داشتن دیواره سلولی در سلولهای گیاهی است). همانطور که اشاره شد معمولا کلسیم در اکثر خاکها مناطق پسته خیز بوفور یافت می شود اما مشکل مهم اینجاست که این کلسیم به دلایل محدود کننده متعدد قابل جذب نیست! کلسیم از طریق ریشه ها از محلول خاک جذب می شود و از طریق آوندهای چوبی به سرشاخه ها پمپاژ می شود! کلسیم از طریق پلاسمودسماتاها و همچنین از طریق فضاهای بین سلولی از یک سلول گیاهی به سلول دیگر انتقال پیدا می کند. رشد شاخه ها و سرشاخه ها در درختان ارتباط مستقیمی با غلظت کلسیم در سرشاخه ها دارد و مشخص شده که هر چه غلظت کلسیم در سرشاخه ها کاهش پیدا کند رشد و توسعه سرشاخه ها کاهش خواهد یافت. مقدار کلسیم اپتیمم برای رشد هر گیاهی متفاوت است و این مقدار برای پسته 3/1 تا 4 درصد تعیین شده است. معمولا از نظر مقدار عنصر کلسیم در خاک مناطق پسته خیز کمبودی مشاهده نمی شود اما عوامل محدود کننده جذب بسیارند. علایم کمبود کلسیم ممکن است از یک گیاه به گیاه دیگر فرق کند و الزاما نشانه های کمبود کلسیم مثلا در گیاه گوجه فرنگی با نشانه های کمبود آن در درختان پسته کاملا متفاوت است. کلسیم یک عنصر کند حرکت در گیاهان است و معمولا مدت زمان انتقال آن از یک بافت به بافت دیگر زمانبر است بخصوص در برگهای جوان! یکی از علایم کمبود کلسیم در گیاهان سست شدن و نرم شدن بافتهای گیاهی است چون در حقیقت دیواره سلولهای گیاهی فاقد استحکام می شوند (نرم شدن پوسته استخوانی برخی از پسته ها بخصوص رقم های بادامی مانند اکبری و احمدآقایی که معمولا بافت نکروزه شده و به اصطلاح کشاورزان پسته داغو می زند ( کمبود شدید کلسیم+حرارت بالای دمای و اشعه آفتاب=داغو زدن دانه ها در پسته). همانطور که ممکن است کمبود کلسیم در محیط ریزوسفر (اطراف ریشه) وجود داشته باشد این احتمال وجود دارد که زیاد بود کلسیم در ریزوسفر وجود داشته باشد که به آن مسمومیت کلسیم (Ca toxicity) گفته می شود. از نظر کلسیم گیاهان را به دو دسته کلسیم دوست و کلسیم نادوست تقسیم بندی می کنند. کلسیم دوست ها گیاهانی هستند که در خاکهایی با غلظت بالای کلسیم رشد و نمو می یابند (خاکهای قلیایی) مانند پسته، ... و کلسیم نادوست ها گیاهانی هستند که معمولا در خاکهای اسیدی با غلظت پایین کلسیم قادر به رشد و نمو هستند. کلسیم در خاک اینقدر مهم است که وجود و غلظت برخی از عناصر وابستگی زیادی به مقدار کلسیم در خاک دارد به این صورت که در خاکهای فقیر از نظر کلسیم عناصر آلومینیوم (Al)، منگنز (Mn)، آهن (Fe)، به حد کافی در خاک وجود دارند و این درحالی است که از نظر برخی از عناصر بخصوص فسفر (P) کمبود وجود دارد و  بالعکس در خاکهای مملو از کلسیم (خاکهای مناطق پسته خیز ایران) کمبودهای آشکاری از نظر بخصوص عناصر میکرو مانند آهن، روی، منگنز و ...وجود دارد و معمولا فسفر بمقدار کافی در خاک موجود است. رشد گیاهان کلسیم دوست مانند درختان پسته زمانی بهینه و نرمال است که بحد کافی عنصر کلسیم در اطراف محیط ریشه موجود باشد و بالعکس در گیاهان کلسیم نادوست وجود کلسیم کافی در محیط ریشه برای رشد اپتیمم گیاه الزامی نیست! بررسی فیزیولوژی گیاهان بخصوص در مورد جذب و انتقال عنصر کلسیم بسیار جالب است و شاید یکی از جواب  معماهای جالب در مورد کمبود کلسیم در درختان پسته با وجود غلظت بالای این عنصر در خاک نتنها مربوط به عوامل محدود کننده در اطراف ریشه باشد بلکه ممکن است مربوط به عوامل محدود کننده ای باشد که در داخل خود گیاهان وجود دارند. ممکن است غلظت کلسیم کل در گیاه (پسته) در آزمایشات مختلف و حتی تجزیه بافت بالا باشد اما کلسیمی که بصورت یون دو بار مثبت (کلسیم مفید و قابل استفاده برای درخت) مقدارش پایین باشد!! یکی از عوامل محدود کننده مربوط به وجود مقدار بالای اسیدهای گیاهی مانند مالات و سیترات است. در حقیقت وجود مقدار بالای این اسیدها (مالات و سیترات و..) در داخل شیره گیاهی موجب می شود که عنصر کلسیم دو بار مثبتی که به هزار زحمت از طریق ریشه جذب شده با این اسیدها مچ شود و در حقیقت مقدار یون دو بار مثبت کلسیم در شیره گیاهی کاهش پیدا کند!! یکی از کلیدی ترین نقش های کلسیم در گیاهان تنظیم باز و بسته بودن روزنه ها در گیاهان است!! کلسیم با تنظیم سلولهای نگهبان روزنه (گارد سل) در گیاهان باز و بسته شدن روزنه ها را در کنترل دارد! کلسیم آنقدر در رشد سرشاخه ها مهم است که مطالعات مشخص کرده که هر چه غلظت یون کلسیم دو بار مثبت در شاخه ای بالاتر باشد آن شاخه رشد بیشتری دارد و  در حقیقت سرشاخه هایی که رشد کمی دارند مقدار غلظت یون دو بار مثبت کلسیم پایین است!! کلسیم چون یک کاتیون (یون دو بار مثبت) است مقدار جذب آن از محیط ریزوسفر ارتباط زیادی با مقدار ظرفیت تبادل کاتیونی (CEC) دارد! متاسفانه گرفتاری های جذبی در مورد کلسیم در درختان پسته از هر عنصر دیگری بیشتر است چون علاوه بر عوامل محدود کننده ای که در داخل گیاه که از مقدار یون دو بار مثبت کلسیم در گیاه می کاهند، بلکه برخی از عناصر بخصوص منیزیوم (Mg) و ... از نظر نحوه جذب و سایر خصوصیات دیگر چون شباهت بسیار زیادی با کلسیم دارند! گیاه نمی تواند فرقی در جذب میان کلسیم و سایر عناصر مشابه بخصوص منیزیوم بگذارد و این می شود که با وجود غلظت بالای عنصر کلسیم در خاک بسیاری از باغات پسته بجای این عنصر عناصر غیر ضروری و حتی مضری مانند منیزیوم جذب می شوند!! در بخش های بعدی به صورت کاربردی تر در مورد کلسیم بحث خواهیم کرد!

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱:٢٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٧/٢٦
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED