مسمومیت کلر(Cl)، سدیم (Na) و B (بور) در باغات پسته

Image Hosted by Free picture hosting at www.iranxm.com

مسمومیت کلر(Cl)
سدیم (
Na) و B (بور) در باغات پسته

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده- کارشناس ارشد گیاهپزشکی

از خانم دکتر Louise Ferguson از بخش Pomology کالج  Davis دانشگاه ایالتی California به خاطر راهنمایی ها و ارایه منابع مفید تشکر می شود

email: jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

"هشدار: هرگونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد"

 در بین بسیاری از محصولات باغی، درختان پسته درختانی مقاوم به شوری هستند اما این بدین معنی نیست که پسته شوری بسیار بالا را نیز می تواند تحمل کند و در شوری بسیار بالا می تواند محصول قابل قبولی داشته باشد. شوری در باغات پسته مساله مهمی است که متاسفانه جدی گرفته نمی شود. در استان کرمان در بسیاری از نقاط تنش شوری در باغات مشاهده شده است. در باغات پسته کالیفرنیا نیز پدیده شوری به عنوان یک عامل مهم محدود کننده افزایش سطح زیر کشت پسته محسوب می شود. شوری بالای خاک یا آب آبیاری باعث می شود که جذب آب و مواد غذایی توسط ریشه درختان دچار کاهش شود و درنتیجه سوخت و ساز و همچنین فتوسنتز در گیاه دچار کاهش یا اختلال شده و در نتیجه درختان بازدهی مناسبی نخواهند داشت. به همین دلیل  در برخی درختان پسته که دچار تنش شوری هستند علایمی شبیه استرس کم آبی یا خشکی مشاهده می شود در صورتی که خاک مشکلی از نظر رطوبت ندارد. تبخیر و تعرق در پسته مانند هر گیاه دیگر وابستگی کامل به کانوپی (canopy) یا سطح سایه انداز درختان دارد. همانطور که می دانیم با تبخیر آب از روزنه های درختان و بازشدن روزنه ها گاز CO2 وارد برگها می شود و کربوهیدراتها ساخته می شوند. زمانی که اطراف ریشه درختان پسته یا اصطلاحا root zone مملو از نمک باشد جوانه های رویشی و زایشی رشد نمی کنند و در نتیجه اندازه دانه ها بشدت کوچک می شوند. بسیار مشاهده شده در باغات پسته ای که شوری یا salinity بالاست دانه های پسته ریز هستند یا اصطلاحا انس پایینی دارند و همچنین کج و معوج هستند.  شوری بالا در باغات پسته همچنین موجب می شود که میزان آفتاب سوختگی یا داغوزدن دانه ها بالا برود و پوست دانه ها نیز بخصوص در اواخر فصل رشد در ماههای آگوست- سپتامبر(مرداد - شهریورماه) چروکیده شود. شوری بیش از حد در بسیاری از نقاط استان کرمان موجب تسریع سرخشکیدگی یا نکروزیس (necrosis) سرشاخه های درختان پسته  شده است. این همان عارضه ای است که در کرمان بعنوان بیماری پسیلومایسزی(Peacillomyces sp.) شناخته می شود. البته شوری به تنهایی موجب بروز این عارضه نمی شود بلکه مجموعه ای از عوامل از جمله قارچ Peacillomyces ، کمبود پتاسیم، کمبود میکرو نوترینت ها و البته تا حد زیادی شوری سم پاشی های بی رویه با سموم خطرناکی مانند میتاک و همچنین استفاده از روغن های ولک رویهمرفته موجب سرخشکیدگی درختان پسته در استان کرمان شده اند. البته تظاهرات یا علایم مسمومیت شوری بالا در برگهای درختان پسته بوضوح قابل مشاهده است. علایم شوری بالا در برگها شامل سوختگی یا نکروزیس حاشیه برگهاست که متاسفانه در بسیاری از موارد با کمبود پتاسیم (K) اشتباه گرفته می شود. و بنظر می رسد علایم مسمومیت حاصله از شوری با کمبود پتاسیم در برگهای پسته کاملا مشابه باشند و از این جهت نمی توان تمایز آنچنانی قایل شد البته برخی کارشناسان این نظر ندارند. درختان پسته در مقایسه با بسیاری درختان دیگر مانند بادام و فندق از تحمل بسیار بالاتری نسبت به شوری برخوردار است اما باید توجه کرد که پسته هم تا حد مشخصی می تواند شوری را تحمل کند. مطالعات لابراتواری نسبتا زیادی در ایران و ایالات متحده نشان داده که درختان پسته شوری تا 8 دسی منس بر متر را می توانند تحمل کنند بدون اینکه اختلالی در بازدهی آنها صورت بگیرد و این جای شگفتی دارد چون کمتر گیاهی در این شوری می تواند تحمل داشته باشد و بتواند محصول قابل قبولی تولید کند. رقم تجاری کشت شده در ایالات متحده رقم یا واریته ای بود که از کرمان آورده بودند و پس از آزمایشات گسترده و طولانی به کشاورزان پیشنهاد نمودند( رقم Kerman). درست برخلاف ایالات متحده آمریکا در کشورعزیزمان ایران کشاورزان بصورت کاملا تصادفی و بدون هر گونه آزمونی بصورت بسیار وسیع شروع به کشت و توسعه رقم فندقی یا اوحدی (Ohadi) کردند که متاسفانه بعد از گذشت چندین سال رقم خوبی از آب درنیامده و اکثر کشاورزان به مرور شروع به حذف کردن درختان فندقی و پیوند درختان با رقم های  بادامی، قرمز پسته و ... کرده اند. تایج حاصل از مطالعات شوری در آمریکا نتایج جالبی بهمراه داشته است و آن اینکه مقاومترین رقم به شوری رقم کرمان (Kerman) بوده و ارقام دیگر و هیبریدی مانند UCB و Atlantica تحمل کمتری نسبت به شوری از خود بروز داده اند و از این جهت نیز آمریکایی ها سود برده اند. جذب و تجمع بیش از حد سدیم (Na)، کلر (Cl) و بور (B) در طی سالهای متوالی در درختان پسته و بیشتر در بافت چوب (Xylem) و برگها (Leafs) باعث بروز علایم و مسمومیت شده است. در مسمومیت بور (B) حاشیه برگها یا leaf margin تقریبا به صورت کامل ابتدا زرد و سپس نکروز می شود در صورتی که در مسمومیت به کلر و سدیم حاشیه برگ کمتر درگیر می شود به عبارت دیگر مساحت کمتری از برگ نکروز می شود در مقایسه با مسمومیت بور. نکروز شدن برگها در مسمومیت بور(B) با سیاه شدن لبه های برگ همراه است دقیقا شبیه کمبود پتاسیم و همچنین نکروزیس به صورت بین رگبرگی یا interveinal توسعه پیدا می کند. و نهایتا برگ پیچیدگی پیدا می کند یا لوله می شود. این بسیار جالب است که علایم مسمومیت بور B در برگها بسیار مشابه بیماری گموز Gumosis است و باید دقت کرد که ایندو با هم اشتباه نشوند. نکته جالب تر اینکه ممکن است در مسمومیت بور صمغ یا تراوشاتی از تنه و شاخه ها به بیرون تراوش کنند. تجمع کلر، سدیم و بور در درختان پسته موجب کاهش یافتن تولید و انتقال هورمون ها و آنزیمهای موثر در رشد می شود که این اصلا خوب نیست. تشخیص عارضه مسمومیت بور، کلر و سدیم در درختان قبل از تجمع بیش از حد در بافتهای چوبی و برگها بسیار مهم است. متاسفانه درخت پسته مکانیزمی برای دفع بور، کلر و سدیم اضافی یا مضر ندارد. با مدیریت آبیاری در طی چندین فصل می توان تا حد زیادی از تجمع بیش از بور، کلر و سدیم جلوگیری کرد. با آنالیز کردن آب، برگها و خاک در آزمایشگاههای مجهز و دقیق میتوان از میزان دقیق این عناصر در برگ، خاک و آب آگاه شد و اقدامات عملی را انجام داد برای جلوگیری از عارضه. اگر به فیزیولوژی ریشه درختان پسته دقت کنیم می بینیم که ریشه ها این توانایی را دارند که میزان یون اضافی کلر، سدیم و بور را جذب نکنند اما بدبختانه در این مورد که به چه دلیل ریشه های درختان پسته این یونهای مضر را آنهم با این میزان بالا جذب می کنند اطلاعات کافی در دسترس نیست. متاسفانه بور B به میزان 1ppm در آب آبیاری هم موجب ایجاد لکه در حاشیه برگهای درختان پسته می شود. همیشه در همه اتفاقات ناخوشایند پیشگیری بهتر از درمان است. بهترین راه برای جلوگیری از تنش شوری در باغات پسته احداث نکردن باغات در خاکهای بسیار شور و دارای آب شور است که متاسفانه در بسیاری از مناطق استان کرمان کشت پسته در زمین هایی انجام شده که شوری خاک و آب بسیار بیشتر از حد مجاز بوده است. اضافه کردن موادی به خاک و آب که موجب کاهش شوری می شوند نیز در کاهش اثرات منفی حاصل از شوری موثر است. البته این روش در بسیاری از مواقع غیر اقتصادی و غیر قابل توصیه است. زهکشی یا به اصطلاح مهندسی آب Drainage کاربردی ترین و موثرترین روش برای رفع شوری خاک در مناطق پسته کاری است. شرط مهم استفاده از زهکشی عدم وجود لایه بسیار سخت و غیر قابل نفوذ در خاک است. بدین صورت که توسط آبیاری سنگین یا زهکشی، نمک یا salt از اطراف ریشه درختان پسته شسته شده و به لایه های پایینی خاک و بدور از دسترس ریشه برده شود. البته این روش روش ساده ای نیست چون حل شدن نمکها و جدا شدن آنها از ناحیه اطراف ریشه درختان پسته یا rootzone بسیار کند و وقت گیر است. یک دلیل اساسی برای اینکه تاکید می شود در زمستان آبیاری سنگین در درختان پسته انجام شود کاهش یافتن شوری در ناحیه رووت زون (Root zone) درختان پسته است. ولی برعکس در تابستان باید آبیاری به صورت سبک انجام شود و یا اصطلاحا زمین فقط نم شود. به دلیل افزایش یافتن عمق چاههای کشاورزی در مناطق پسته خیز کیفیت آب بشدت کاهش یافته است. بیکربناتها و املاح مضر در آب زیاد شده اند و از طرف دیگر میزان عناصر مضر مانند بور در آب بشدت بالا رفته و متاسفانه مسمومیت به عنصر بور بشدت افزایش یافته است. علایم مسمومیت به بور متاسفانه در بسیاری از موارد با مسمومیت های دیگر و کمبود پتاسیم و همانطور قبلا اشاره شد حتی با بیماری گموز ممکن است اشتباه گرفته شود. مسمومیت بور در درختان پسته به صورت بروز نقاط یا لکه های ابتدا کلروزه و سپس نکروزه نمایان می شوند و بتدریج کل برگ را فرا می گیرد. درختان رنجور و کم رشد می شوند. همانطور که قبلا اشاره شد علایم بسیار مشابه مسمومیت کلر و سدیم هستند و همچنین بیماری گموز و گاهی هم با ورتیسیلیوم اشتباه گرفته می شود. بسیار مهم است که اینها را از هم تفکیک کنیم. مسمومیت به کلر و سدیم بیشتر در باغاتی است که بافت خاک سنگین است و اگر به سطح خاک نگاه کنیم لکه های سفید رنگ یا نقاط سفید رنگ مشاهده می کنیم ولی در مسمومیت به بور نقاط یا لکه های سفید رنگ مشاهده نمی شود و در ضمن مسمومیت به بور در خاکها با بافت سبک بیشتر است. در بیماری گموز نقاط نکروزه معمولا در برگها مشاهده نمی شود در صورتی که در مسمومیت به بور این نقاط نکروزه مشاهده می شود. در بیماری ورتیسیلیومی پسته اگر برش عرضی از شاخه ها فراهم شود قهوه ای شدن آوندها مشاهده می شود در صورتی که در مسمومیت بور چنین چیزی مشاهده نمی شود. متاسفانه تحقیقات جامع و کاملی در مواردی که در بالا گفتم انجام نشده ولی بنظر می رسد این شواهد و یافته ها بسیار نزدیک به واقعیت باشند. متاسفانه بیشتر اطلاعاتی که در مورد بیماری ها و کمبودها و مسمومیت ها در پسته این طلای سبز و این محصول استراتژیک کشور ما وجود دارد بیشتر مرهون تلاش و فعالیت های منسجم و گسترده دانشگاه ایالتی  Californiaاست. بنده شخصا بسیار تلاش کردم تا حتی 1 مقاله جامع و کامل و مشکل گشا در مورد بیماری و مسمومیت های پسته در استان کرمان و در کشور عزیزمان ایران از سال 2000 میلادی به بعد در یک ژورنال معتبر( نه ژورنالهای پاکستان و افغانستان و مالزی و ... ) پیدا کنم ولی متاسفانه چیزی مشاهده نکردم. این باعث تاسف است محصولی که سالیانه چندین میلیارد تومان سود و ارز وارد کشور ما می کند اینچنین درختان رو به ضعف و فلاکت رفته باشند و ما حتی نتوانیم عامل ضعف  را دقیقا مشخص کنیم!!  بهر روی بهترین راه رفع مسمومیت کلر ((Cl، سدیم (Na) و بور (B) در باغات پسته استفاده از آبشویی (leaching) و زهکشی (Drainage) است در مورد مسمومیت کلر و سدیم کار راحت تر است و با 2 بار آبیاری سنگین در زمستان در هر سال تقریبا مشکل حل می شود اما در مورد مسمومیت بور(B) آبشویی حتی تا 5 مرتبه در سال نیز توصیه می شود. یونهای بور (B) بشدت به ریشه و خاکدانه ها چسبیده اند و این کار را  دشوارتر می کند. مطالعات لابراتوری نشان داده که آبشویی صحیح و بموقع و با متد مناسب شوری اطراف ناحیه ریشه را ممکن است از 12 دسی منس بر متر به 4 دسی منس بر متر کاهش دهد و این بسیار عالی است. شوری مناسب یا optimum اطراف ریشه درختان پسته 5/4 دسمی منس بر متر مربع برآورد شده است اما متاسفانه در اکثر باغات پسته استان کرمان وجود این درجه از salinity یک رویاست. متاسفانه آبیاری در تابستان یا آبیاری سبک کار را بدتر می کند. بنابراین بهترین زمان برای آبشویی زمستان است آنهم با آب سنگین. آب خارج شده از چاههای کشاورزی نیز همانطور که قبلا اشاره شد دارای مقادیر زیادی از بور، کلر و سدیم هستند که این کار را دشوارتر می کند مسمومیت را مخصوصا در فصل تابستان بیشتر می کند. برای پیش بینی بروز مسمومیت های ناشی از Na، Cl و B  در باغات پسته کالیفرنیا اقدامات گسترده ای انجام شده است حتی نرم افزارهای خاصی تولید شده که با وارد کردن اطلاعات خاص احتمال بروز مسمومیت در خاک را بسیار دقیق اندازه گیری و پیش بینی می کنند. یکی از راههای کاربردی برای رفع یا کاهش مسمومیت Na، Cl و B در باغات پسته استفاده از گچ یا ژیپس (gypsum) است. گچ بعلت  داشتن یون کلسیم (Ca) نقش مهمی در کاهش یافتن مسمومیت حاصله از شوری دارد. یون کلسیم حاصله از اضافه کردن گچ به خاک باغات پسته با یونهای مضر اطراف ریشه درختان مانند Mg، Na و ... رقابت می کند و معمولا در رقابتی که در اطراف ریشه درختان در می گیرد Ca پیروز می شود. یون کلسیم در خاک موجب می شود که خاک اطراف ریشه درختان پسته نفوذ پذیرتر شود. برای رفع مسمومیت salinity از خاک 2 دو نوع ترکیب در باغات پسته قابل استفاده هستند 1- ترکیباتی که دارای بنیان کلسیمی هستند یا بعبارت بهتر یون کلسیم در آنها وجود دارد و 2- موادی که دارای بنیان های اسیدی هستند و اضافه کردن آنها به خاک موجب کاهش یافتن pH خاک ناحیه اطراف ریشه درختان پسته می شود. مواد کلسیم دار که می توان به باغات پسته اضافه کرد شامل 1- گچ یا ژیپس با فرمول (CaSO4*2H2O) 2- آهک یا لایم با فرمول CaSo4 3- دولومیت با فرمول (CaMg(CO3)2) 4-  کلرید کلسیم (CaCl2) 5- نیترات کلسیم (CaNO3) می شوند. می توان نمکهای مفید و دارای حلالیت بالا را در آب آبیاری حل کرد و سپس با آبی که نمکها در آن حل شده اند درختان را آبیاری کرد اما متاسفانه این روش از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست. در مورد اضافه کردن مواد اصلاح کننده به آب آبیاری در جهت کاهش دادن یا رفع مسمومیت Na، Cl و B  در باغات پسته اضافه نمودن گچ بسیار ساده تر و مقرون به صر فه تر از کاربرد CaCl2  و CaNO3 است. اضافه کردن دولومیت و لایم به آب آبیاری توصیه نمی شود چون این مواد در آب حلالیت مناسبی ندارند. اضافه کردن لایم و دولومیت تاثیر چندانی در تغییر دادن pH خاک ندارند در صورتی که کابرد کلرید کلسیم و نیترات پتاسیم باعث اسیدی شدن خاک یا Soil می شود.  یکی دیگر از موادی که بصورت تجاری و گسترده برای کاهش یا رفع شوری یا مسمومیت خاک در باغات پسته کالیفرنیا مورد استفاده قرار می گیرد ترکیبات گوگرد (S) یا سولفوره است. ترکیبات سولفوره ای که به صورت معمول در ایالات متحده برای کاهش دادن مسمومیت حاصل از شوری اطراف Rootzone استفاده می شود عبارتند از 1- اسید سولفوریک (H2SO4)، اوره آ سولفوریک اسید با فرمول H2NCONH2oH2SO4 و با نام تجاری NpHuric® 3- نیتروسال یا Nitro-Sul با فرمول ((NH4)2S2) و 4- لایم سولفور با فرمول (CaSx+ CaSOx oXH2O). انتخاب یک ماده افزودنی به خاک یا آب در جهت کاهش مسمومیت شوری بستگی به چند فاکتور دارد شامل 1- هزینه 2- جواب سریع و قاطع در جهت رفع عارضه 3- عمقی از خاک یا اطراف ریشه که رفع عارضه صورت می گیرد 4- درجه کاهش دادن pH یا بعبارت ساده تر میزان یا درجه ای از pH که کاهش می یابد. بعنوان مثال pH خاک قبل از کاربرد لایم 8 بوده اما بعد از اضافه شدن لایم pH به 5 کاهش یافته است. بنابراین لایم موجب کاهش 3 واحدی pH شده است. علاوه بر عواملی که در بالا بحث شد برای انتخاب یک ماده افزودنی به خاک عوامل دیگر هم موثر هستند. از جمله بنیان های موادی که به Rootzone اضافه می شوند شامل بنیانهای سولفاته (SO4-2)، کلره (Cl-)، نیتراته (NO3-) تا حدی دست ما را می بندند بدین معنی افزایش یافتن بیش از حد این بنیانها در خاک ناحیه Rootzone خود دردسر ساز است بعنوان مثال باید دقت کرد میزان نیتروژنی که مثلا در فرم نیتراته(در ترکیباتی که بعنوان اصلاح کننده به خاک اضافه می شوند) وجود دارد بیشتر از میزان نیتروژن مورد نیاز درختان پسته نشود یا بعبارت ساده تر هر مقداری از فرم نیتراته را که دلمان خواست نمی توانیم به خاک اضافه کنیم. یا همانطور که قبلا اشاره مختصری کردم مواد افزودنی حاوی عنصر کلر در جهت کاهش دادن شوری در شرایطی که کمبود آب وجود دارد خود باعث ایجاد دردسر می شود. یا افزایش بیش از حد یون سولفات (SO42-) در خاک موجب ایجاد مسمومیت جدیدی در ناحیه Rootzone می شود. موادی که فرم اسیدی دارند باید زمانی استفاده شوند که اطمینان داشته باشیم که در ناحیه Rootzone به مقدار کافی لایم یا ترکیبات آهکی وجود دارد. زمانی که خاک و آب حالت اسیدی داشته باشند برای رفع مسمومیت بخصوص بور (B) فقط مجاز به استفاده از ترکیبات کلسیمی هستیم. مواد افزودنی که فرم اسیدی دارند اگر به مقدار کافی به خاک اضافه شوند موجب کاهش دادن pH خاک می شوند. اگر چه درختان پسته pH های بالاتر از هشت و نیم را نیز می توانند تحمل کنند اما در pH های قلیایی، عناصر میکرو به خصوص روی (Zn) و آهن Fe)) نمی توانند جذب شوند و علایم کمبود شدید این عناصر در درختان مشاهده می شود. اتفاقی که در مناطق پسته کاری استان کرمان به وفور شاهد آن هستیم. ترکیبات با فرم اسیدی درصورت اضافه شدن به خاک مخصوصا در خاکهای با pH بالای هشت و نیم بسیار تاثیرگذار هستند. درخاکهای مناطق استان کرمان که میزان آهک در ناحیه Rootzone نسبتا پایین است بهترین مواد افزودنی در جهت کاهش یا رفع مسمومیت خاک ترکیبات کلسیم دار هستند. بنابراین لایم یا آهک یا CaCl2 می توانند موثرتر از گچ یا ژیپس باشند. مواد اضافه شده به خاک در مقایسه با موادی که به آب اضافه می شوند تاثیر بهتر و ماندگارتری در جهت کاهش دادن مسمومیت خاک دارند. همانطور که قبلا اشاره شد یکی راه حل اساسی مشکل مسمومیت  اضافه نمودن موادی به آب آبیاری است مانند گچ و.... محدودیت این روش این است که اضافه نمودن مواد به آب در سیستمهای آبیاری نوین و قابل کنترل امکان پذیر است یعنی جاهایی که مخزن اصلی آب موجود دارد ما می توانیم مواد افزودنی را به آب اضافه کنیم تا از طریق قطره چکانها به زمین یا گیاه اضافه شود. این روش یعنی اضافه نمودن مواد کاهش دهنده تنش شوری به آب در نواحی پسته کاری استان کرمان امکان پذیر نیست چون سیستم های آبیاری تقریبا به صورت کامل به صورت غرقابی است. روش اضافه کردن موادی مانند گچ به خاکها در نواحی پسته کاری استان کرمان در جهت رفع مسمومیت و تنش شوری کاربردی ترین و به صرفه ترین روش محسوب می شود و شیوع فراوانی در مناطق پسته کاری استان کرمان دارد. اضافه نمودن موادی مانند گچ در زمین هایی که بافت نفوذ ناپذیر و سخت دارند بهتر است در اوسط تابستان انجام شود نه در زمستان و یا در پاییز و دوره خواب درختان پسته. متاسفانه این قضیه کاملا در استان کرمان بصورت معکوس و غیر استاندارد انجام می شود بدین معنی که در درختانی که زمین سفت است و نفوذ ناپذیر و معمولا مسمومیت Na، Cl و B وجود دارد اضافه نمودن گچ در زمستان انجام می شود که اشتباه است. بهترین روش اضافه نمودن گچ به میزان 3 تا 6 تن در هر هکتار (3000 تا 6000 کیلوگرم با ازای هر 400 قصب) دراواسط تابستان و سپس شخم و آبیاری است. اضافه نمودن اسید سولفوریک به خاک نیز روشی مناسب و کاربردی برای رفع مسمومیت Na، Cl و B در ناحیه Rootzone ریشه درختان پسته است اما همانطور که قبلا اشاره شد برای کاربرد اسید سولفوریک حتما باید به میزان مشخصی آهک یا لایم در زمین وجود داشته باشد و گر نه کاربرد اسید سولفوریک خطرناک است.

Image Hosted by Free picture hosting at www.iranxm.com

علایم مسمومیت بور (B) در برگ درختان پسته

Image Hosted by Free picture hosting at www.iranxm.com

علایم مسمومیت کلر (Cl) و سدیم (Na) در برگ درختان پسته

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۸:٤٥ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٢/۳۱
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED