کلاتها و اهمیت ویژه کودهای کلاته در تغذیه درختان پسته

کلاتها و اهمیت ویژه کودهای کلاته در تغذیه درختان پسته

نوشته: محمد جمالیزاده-کارشناسی ارشد بیماری شناسی گیاهی

عضو انجمن پسته ایران

Email: mojamalizadeh@yahoo.com

هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

اهمیت تغذیه صحیح درختان پسته بر هیچ کس پوشیده نیست و اگر برنامه تغذیه ای مناسبی برای درختان پسته وجود نداشته باشد قطعا درختان پسته بازدهی مورد نظر را نخواهند داشت. بدون استفاده از کودهای شیمیایی نمی توان به موفقیت صد در صد و راندمان مناسب  رسید! کودهای شیمیایی و کودهای آلی (گاوی، گوسفندی، مرغی و...) باید در کنار هم قرار بگیرند تا بشود یک برنامه کارآ برای تغذیه درختان پسته طراحی کرد. استفاده از کودهای شیمیایی در درختان پسته یک بحث الزامی است. کودهایی شیمیایی که بمنظور تغذیه در درختان پسته مورد استفاده قرار می گیرند به دو دسته عناصر ماکرو (نیتروژن، فسفر، کلسیم و پتاسیم) و عناصر میکرو (آهن، روی، مس و...) دسته بندی می شوند. در مورد بسیاری از کودهای شیمیایی بخصوص کودهای میکرو وقتی که به لیبل یا برچسب کود دقت کنیم به واژه کلات یا کلاته شده بر می خوریم. در حقیقت عنصری که کلاته شده عنصری است که در داخل اتم های یک مولکول کلاته کننده محصور شده است. واژه کلات یا کلاتیزاسیون امروزه به یک بخش مهم از صنعت کودسازی در کشورهای پیشرو کشاورزی در دنیا تبدیل شده است و بسیاری از کارخانجات سعی می کنند محصولات (کودهای حاوی عناصر) را بصورت کلاته وارد بازار مصرف کنند! کلاتیزاسیون یا کلاته شدن(Chelation) پروسه ای است که در آن یک عنصر فلزی دو ظرفیتی (bivalent) توسط عوامل کلاته کننده به یک عنصر پایدار قابل جذب توسط گیاه تبدیل می شود بعنوان مثال در مورد فلز یا عنصر روی پروسه کلاته کردن بصورت زیر است.( Zn + EDTA = Zn EDTA (Chelate یا روی کلاته شده= +عامل کلاته کننده (EDTA)+ عنصر روی. کلاته کننده ها یا Chelators عواملی هستند که موجب کلاته کردن عناصر غذایی دو ظرفیتی می شود. این عوامل کلاته کننده می توانند اسیدهای آلی و حتی مولکولهای مخصوصی مانند EDTA باشند.  عوامل کلاته کننده عناصر فلزی به سه دسته تقسیم بندی می شوند 1- عوامل کلاته کننده مصنوعی: ایندسته از عوامل کلاته کننده بهترین نوع در مارکت محسوب می شوند و نسبت به تغییرات اسیدیته یا pH هم مقاومند (حساس نیستند). تقریبا بیش از 90 درصد عوامل کلاته کننده مورد مصرف در موردعناصر فلزی و کودهای با کیفیت موجود در بازار اینچنین عوامل کلاته کننده ای را دارا هستند از جمله این عوامل پرمصرف کلاته کننده به این مولکولها می توان اشاره کرد EDTA,HEEDTA, DTPA, EDDAA, NTA, CDTA . مولکولهایی که گفته شد مختصر شده یک ماده شیمیایی هستند که بعنوان عامل کلاتور معروفند بعنوان مثال  EDTAکه مختصر شده   Ethylene diamine tetraacetic acid است 2-عوامل کلاته کننده بینابینی یا متوسط: این عوامل کلاته کننده از نظر قدرت کلاته کنندگی عناصر فلزی دو ظرفیتی از عوامل کلاتور دسته اول (عوامل کلاته کننده مصنوعی) ضعیف ترند و به اسیدیته یا pH آب حساس هستند بعبارت ساده تر ممکن است در اسیدته های قلیایی (آبهای اکثر مناطق پسته کار ایران) پیوندهایی که با عناصر فلزی دارند دچار گسست شوند و کارآیی لازم را نداشته باشند! از این دسته از عوامل کلاتور می توان به پلی فلاوونوییدها، لیگنوسولفونات، اسیدهای هیومیک، اسیدهای آمینه و پلی فسفاتها نام برد! اگر در مورد برخی از کودهای محلولپاشی با کیفیت دقت کنیم مشاهده می کنیم که در واقع در فرمولاسیون ایندسته از کودها درصدهایی از اسیدهای آمینه یا اسیدهای هیومیک وجود دارند که می توانند کارکرد دو جانبه داشته باشند بعبارت ساده تر زمانی که مثلا در ترکیب یک کود 9 درصد از روی (Zn) و 10 درصد از اسیدهای آمینه وجود داشته باشد در حقیقت علاوه بر نقش مثبت اسیدهای آمینه ای که جذب گیاه می شود خود این اسید آمینه موجود در ترکیب کود بعنوان یک عامل کلاته کننده (Chelator) بینابینی موجب جذب بهتر عنصر روی (Zn) موجود در ترکیب کود خواهد شد. در مورد اسیدهای هیومیک نیز این مطلب صدق می کند. در مورد  اسیدهای هیومیک که بسیاری بر این عقیده هستند که اسیدهای هیومیک بدلیل درشتی مولکول قابل جذب از طریق برگها نیستند که البته حرف کاملا صحیح و منطقی است اما باید توجه داشت زمانی که اسیدهای هیومیک در ترکیب یک کود محلولپاشی باشند خود این اسیدهای هیومیک بعنوان عامل کلاتور موجب افزایش راندمان جذب از طریق برگها خواهند شد. 3- دسته سوم از عوامل کلاته کننده یا کلاتورهای ضعیف هستند که از نظر کارآیی در دسته ای پایین تر از عوامل کلاته کننده مصنوعی و عوامل کلاته کننده بینابینی دسته بندی می شوند! از جمله این عوامل کلاته کننده ضعیف می توان از اسید سیتریک، اسید آسکوربیک، اسید تارتاریک و آدپیک اسید نام برد. لازم به ذکر است که ایندسته از عوامل کلاتور نسبت به تغییرات اسیدته یا pH آب بسیار حساسند و در اسیدیته های بالا و پایین کارآیی لازم را ندارند! سوال مهم اینجاست که بهترین مولکول یا ماده کلاتور برای کودهای کشاورزی چیست؟ بنظر می رسد بهترین کودهای کلاته کودهایی باشند که عامل کلاته کننده آنها EDTA یا Ethylene diamine tetraacetic acid باشد. 6 دلیل مهم برای انتخاب EDTA بعنوان بهترین عامل کلاتور عناصر فلزی دو ظرفیتی در صنعت کودسازی در دنیا وجود دارد که عبارتند از 1- ماده EDTA یک ماده بسیار قوی از نظر قدرت کلاته کنندگی عناصر فلزی دو ظرفیتی (کلسیم، روی، آهن و ....) است و پیوندی که این ماده با عناصر فلزی ایجاد می کند بسیار محکم و پایدار (Stable) است! 2- EDTAنسبت به تغییرات اسیدیته یا pH بسیار مقاوم است به صورتی که در پی اچ های اسیدی و قلیایی بالا ثبات خود را حفظ می کند و محکم به اطراف  یون فلزی موجود می چسبد! 3-یک خصوصیت بسیار مهم EDTA این است که زمانی که کار اصلی این مولکول (انتقال عناصر فلزی به داخل محیط بافت برگ یا ریشه) به پایان رسید این ماده براحتی از عنصر فلزی جدا می شود (توسط یکسری از واکنش های آنزیمی)! 4- EDTAماده ای است که تجمع آن یا حضور آن در بافت گیاه به مقدار زیاد یا کم موجب مسمومیت یا ایجاد مشکل در گیاهان نخواهد شد و این نکته مهمی است. بسیاری از موادی که بهر طریق وارد بافت گیاهان می شوند دارای اثرات مسمومیت یا toxic effects در گیاهان هستند!5-یک نکته بسیار جالب دیگر در مورد عامل کلاته کننده EDTA این است که وجود این ماده در داخل بافت گیاهی خود بعنوان ماده پیش سازنده هورمون رشد (اسید ایندول استیک) یا هورمون اکسین عمل می کند. بخصوص در مورد بسیاری از درختان پسته در مناطق پسته خیز با سابقه در استان کرمان که قطعا بسیاری از درختان از تعادل هورمونی مناسب برخوردار نیستند یک ماده بسیار مفید ارزیابی می شود و بصورت غیر مستقیم موجب افزایش هورمون اکسین در درختان خواهد شد! 6- EDTAماده ایست ارزان و در دسترس که این هم مزیت ویژه ای برای یک کلاتور بحساب می آید! کمبود عناصر میکرو (آهن، روی، مس، منگنز) و همچنین عنصر سرنوشت ساز کلسیم (Ca) یک مشکل بسیار اساسی و مهم در بیشتر باغات پسته ایران است. کمتر باغ پسته با سابقه ای را می توان یافت که درگیر کمبودهای عناصر میکرو نباشد. در مورد عنصر بسیار مهم کلسیم هم حرف و حدیث های بسیار است. بصورت طبیعی و نرمال در اقلیم باغات پسته ایران که خاک سرشار از عنصر کلسیم است نباید مشکلی از نظر کمبود عنصر کلسیم در درختان وجود داشته باشد که این تصور درستی نیست. در بسیاری از باغات پسته ایران با وجود مقدار کلسیم بالای خاک درختان نمی توانند آنطور که باید کلسیم را جذب کنند و گاها کمبود کلسیم بسیار مشهود است. عوامل محدود کننده جذب کلسیم در خاک زیادند. یکی از راههایی که می تواند کمبود کلسیم در درختان پسته را برطرف کند استفاده از کودهای کلسیمی بصورت کاربرد در خاک و کلسیم بصورت محلولپاشی است و با توجه به محدودیتهای بسیار جذب عنصر کلسیم استفاده از کودهای کلسیمی بصورت کلاته شده بسیار مهم ارزیابی می شود. کودهایی که کلاته هستند می توانند تا حد زیادی عوامل محدودکننده جذبی در خاک را پس بزنند. در مورد عناصر میکرو (Fe, Zn, Mn…) هم این مطلب صدق می کند. استفاده از کودهای میکرو بصورت کلاته شده در رفع کمبودهای عناصر میکرو در درختان پسته بسیار مفید ارزیابی می شود. محیط جذبی برگها و ریشه در درختان پسته یک محیط پویا و دینامیکی است و فاکتورهای زیادی در آن دخالت دارند. ثابت شده که اگر مقدار فسفر (P) در خاک بالا باشد در جذب عناصر میکرو (با وجود مقدار کافی این عناصر در خاک) اخلال ایجاد خواهد شد. بنابراین کاربرد کودهای میکرو بصورت کلاته شده می تواند این مشکل را برای ما حل کند! در مورد اثرات آنتاگونیستی عناصر ماکرو و میکرو روی هم و اختلالاتی که ممکن است هر کدام از عناصر روی هم داشته باشند مطالب مفصل است. اما بصورت خلاصه باید گفت استفاده از عناصر فلزی کلاته شده می تواند اختلالات جذبی و تداخلات جذبی را حل کند. حتی ممکن است دو عنصر میکرو در یک نقطه مشخص از خاک روی جذب مناسب هم اثرات نامطلوب داشته باشند (در صورت کلاته نبودن). بعنوان مثال اگر عنصر آهن (Fe) و عنصر منگنز (Mn) بصورت کلاته نشده در ترکیب یک کود به خاک اضافه شوند ممکن است آهن موجب عدم جذب بهینه منگنز (Mn) شود! اما وقتی که کود اضافه شده بصورت کلاته باشد این مشکل حل خواهد شد و اثرات آنتاگونیستی از بین خواهد رقت! لازم بتذکر است در مورد بسیاری از عناصر فلزی بخصوص در روش محلولپاشی اختلاط عناصر (در صورتی که عناصر کلاته نباشند) ممکن است مشکل ساز باشد و موجب گیاهسوزی شود اما زمانی که عناصر بصورت کلاته شده در ترکیب کود موجود باشند مشکل احتمالی بسیار کم رنگ تر خواهد شد! علایمی که ممکن است روش اسپری عناصر فلزی کلاته نشده روی برگهای ایجاد کند ممکن است خفیف (ایجاد لکه های نکروزه کوچک و حتی شدید (ایجاد سوختگی گسترده) باشد. عوامل محدود کننده جذب برگی زیادند و کوتیکول ضخیم پسته می تواند یک عامل اصلی باشد و زمانی که کودها بصورت کلاته باشند می شود بر این لایه ممانعت کننده جذب چیره شد! متاسفانه در بسیاری از موارد مشاهده می شود که کارشناسان و حتی برخی از محققین توصیه به استفاده از کودهای کلاته نشده حاوی عناصر فلزی در مواقع مشخصی از سال می کنند که نتنها احتمال گیاهسوزی را بالا خواهد می برد بلکه کارآیی لازم را هم نخواهد داشت! بعنوان مثال توصیه به استفاده از کود سولفات روی بقدار 10 کیلوگرم در هر هزار لیتر آب در هنگام تورم جوانه ها و .... در مورد بیماری سرخشکیدگی ناشی از قارچ پسیلومایسز که بسیاری از درختان فندقی و کله قوچی را در اقلیم پسته کاری استان کرمان درگیر کرده بسیاری توصیه به استفاده از سولفاتهای مس بصورت پاشش روی شاخ و برگ می کنند و عنصر مس بکار رفته اگر بصورت کلاته نباشد می توان ایجاد خطر کند و بهتر است مس بصورت کلاته شده بمصرف برسد! در مورد برخی دیگر از بیماری های گیاهی در درختان پسته بخصوص بیماری گموز (حاصل از قارچ فیتوفترا) بهتر است عناصر مس و کلسیمی که در مخلوط قارچ ها با اسامی مختلف از جمله اکسی کلرور مس و حتی مخلوط بردو استفاده می شوند بصورت کلاته شده باشند! بخوبی ثابت شده که در امراض گیاهی مختلف اگر عناصر مس، روی و کلسیم موجود در قارچ کش ها بصورت کلاته شده باشند شانس موفقیت یا کنترل بیماری بالاتر خواهد رفت! بنظر می رسد کارشناسان بهتر است بجای توصیه به استفاده از کودهایی که بیشتر مصرف خاکی دارند و از کیفیت مناسب برای محلولپاشی برخوردار نیستند توصیه به استفاده از کودهای کلاته شده با کیفیت فرموله شده برای محلولپاشی کنند! بدلایل مختلف که مهمترین دلیل آن صرفه جویی در هزینه هاست بسیاری از کشاورزان سموم کشاورزی آفت کش (دیازینون، اتیون، استامی پرید، دورسبان و ...) را اجبارا با کودهای محلولپاشی مختلف (اسیدهای امینه، کودهای ماکرو و میکر و ....) مخلوط می کنند و روی درختان اسپری می کنند. باید توجه داشت زمانی که عناصر غذایی موجود در کودهای محلولپاشی بصورت کلاته شده باشند می توان سموم و کودهای کلاته شده فلزی را بدون مشکل چندانی اختلاط داد و روی درختان در موعد مناسب (تعیین شده توسط کارشناسان کشاورزی) اسپری کرد اما اگر عناصر فلزی بصورت کلاته نشده و بی کیفیت باشند ممکن است آسیب جدی باشد و حتی اثرات آنتاگونیستی میان سموم و عناصر فلزی ایجاد شود! کودهای کلاته علاوه بر خاصیت برطرف کنندگی کمبود عناصر فلزی دو ظرفیتی می توانند اثرات برخی از فلزات سمی و سنگین را در گیاهان تخفیف بدهند از جمله این فلزات سمی و سنگین عنصر سرب (pb) است. یکی دیگر از اثرات بسیار جالب و شگفت انگیز ماده کلاته کننده EDTA این است که این ماده علاوه بر خاصیت تخفیف یا از بین بردن مسمویت در گیاهان به عناصری مانند سرب در بدن انسان هم می تواند این خاصیت را داشته باشد و حتی برخی واژه EDTA therapy را در مورد این عامل کلاتور در انسانها بکار می برند! این نکته بسیار جالبی در علم پزشکی است و ثابت می کند که علوم پزشکی و سلامت انسانها چه رابطه تنگاتنگی با هم دارند! چون بسیاری از محصولات کشاورزی مستقیما توسط انسان و دام خورده می شوند و سلامت غذایی انسانها بحث بسیار مهمی در علوم کشاورزی و تولیدات محصولات سالم کشاورزی است! یک مزیت دیگر استفاده از عناصر فلزی بصورت کلاته شده صرفه جویی در مقدار کود مصرفی است. زمانی که عنصر بصورت کلاته شده در ترکیب یک کود وجود داشته باشد مقدار مصرف آن برای گرفتن نتیجه مناسب بسیار کمتر از زمانی خواهد بود که کود بصورت کلاته نشده باشد و هر قدر مقدار مصرف عناصر فلزی در باغات و زمین های کشاورزی کمتر شود آلودگی های زیست محیطی ناشی از مصرف بیش از حد عناصر فلزی در خاک و آب کاهش خواهد یافت!

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ٥:٠۳ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/۱٢/٩
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED