آشنایی با عناصر مورد استفاده در تغذیه درختان پسته و اهمیت آنها در بازدهی بیشتر ب

آشنایی با عناصر مورد استفاده در تغذیه درختان پسته و اهمیت آنها در بازدهی بیشتر باغات پسته

ترجمه و تنظیم: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

 عضو انجمن پسته ایران

Email: jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

"هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد"

16 عنصر شیمیایی برای رشد و نمو هر گیاهی منجمله پسته مورد نیاز هستند. خود این 16 عنصر به دو گروه عناصر ماکرو (macro nutrient) و عناصر میکرو (micro nutrient) تقسیم بندی می شوند. بنابر تقسیم بندی دیگر این 16 عنصر به دو دسته عناصر معدنی (mineral nutrients) و غیر معدنی (mineral nutrients non-) دسته بندی می شوند. عناصر غیر معدنی شامل کربن (C)، اکسیژن (O) و هیدروژن (H) می شوند. عناصر غیر معدنی در آب یا هوا وجود دارند. 13 عنصر معدنی دیگر شامل نیتروژن (N)، پتاسیم (K)، فسفر (P)، کلسیم (Ca)، منیزیوم (Mg)، گوگرد (S)، بور (B)، مس (Cu)، آهن (Fe)، کلر (Cl)، منگنز (Mn)، مولیبدن (Mb) و روی (Zn) می شوند. عناصر معدنی یا mineral nutrients در خاک وجود دارند و توسط ریشه های درختان و نباتات قابل جذب هستند. معمولا همه عناصر بصورت کافی در دسترس ریشه ها نیستند و الزاما باید مواد غذایی مورد نیاز درختان از طریق کوددهی در اختیار آنها گذاشته شود مخصوصا در مورد درختان پسته کوددهی به منظور تامین نیاز غذایی درختان پسته بسیار الزامی است.

عناصر غذایی ماکرو یا macro nutrient مورد نیاز درختان پسته

عناصر ماکرو عناصری هستند که بمقدار زیاد مورد نیاز درختان هستند و سالیانه مقادیر زیادی از این عناصر توسط ریشه های درختان پسته از خاک برداشت می شود تا بمصرف برسند. عناصر ماکرو به دو گروه اصلی و فرعی تقسیم بندی می شوند. گروه اصلی عناصر ماکرو شامل 3 عنصر نیتروژن (N)، پتاسیم (K) و فسفر (P) هستند. معمولا بدلیل اینکه میزان جذب این عناصر توسط ریشه درختان پسته فوق العاده بالاست هر سال باید کمبود این عناصر با استفاده از کودهی جبران کرد. در بسیاری از نقاط پسته خیز استان کرمان نیازی به افزودن کودهای فسفره (P) نیست چون خاک این مناطق سرشار از فسفر است  و حتی در بسیاری از موارد مسمومیت فسفر (P) مشاهده می شود (البته این امکان وجود دارد که برخی مناطق پسته کاری کمبود فسفر وجود داشته باشد). بنابراین در بسیاری از نواحی نیازی به افزودن کودهای فسفاته از جمله سوپرفسفات تریپل و دی آمونیوم فسفات بعنوان کود فسفره نیست. اما در مورد عناصر نیتروژن (N) و پتاسیم (K) در مناطق پسته خیز بشدت کمبود وجود دارد و حتما باید هر ساله کودهای پتاسه و نیتروژنه به خاک اضافه شوند. کودهای نیتروژنه و پتاسه بفرم سولفات مانند سولفات آمونیوم و سولفات پتاسیم در رفع نیازهای درختان پسته بسیار مفید ارزیابی می شوند. دسته دوم عناصر ماکرو شامل کلسیم (Ca)، منیزیوم (Mg) و گوگرد (S) هستند. معمولا نیازی به اضافه کردن کود برای جبران کمبود این دسته از عناصر ماکرو نیست چون بوفور در خاک موجود هستند. البته در نواحی با خاکهای اسیدی یا (PH) پایین برای جبران کمبود دو عنصر کلسیم (Ca) و منیزیوم (Mg) کودهای حاوی این عناصر باید حتما به خاک اضافه شوند اما در شرایط خاکی باغات پسته استان کرمان ( قلیایت شدید خاک و PH بالا) نیازی به افزودن کودهای کلسیمی و منیزیومی نیست چون به حد کافی در خاک وجود دارند.

عناصر میکرو (micro nutrient) مورد نیاز درختان پسته

عناصری هستند که بمقدار بسیار جزیی در مقایسه با عناصر ماکرو مورد نیاز درختان پسته هستند و شامل 7 عنصر می شوند. این عناصر شامل بور (B)، مس (Cu)، آهن (Fe)، کلر (Cl)، منگنز (Mn)، مولیبدن (Mb) و روی (Zn) هستند. البته اگر همین مقدار کم هم در خاک موجود نباشد یا در اختیار درختان قرار نگیرد درختان دچار عوارض شدیدی خواهند شد و کمبود عناصر میکرو در درختان پسته بسیار خسارت زا است. در درختان پسته در بسیاری نقاط نیازی به اضافه کردن کودهای حاوی عناصر بور (B) و کلر (Cl) نیست چون در درختان پسته مسمومیت به این عناصر وجود دارد و نتنها در خاک بلکه در آب آبیاری هم مقادیر این دو عنصر بسیار بالاست و علایم مسمومیت به این دو عنصر تقریبا در تمامی نواحی پسته خیز مشاهده می شود. کمبودهای ناشی از مس (Cu)، آهن (Fe) و روی (Zn) بشدت در تقریبا تمامی نواحی پسته خیز مشاهده می شود و حتما هر ساله باید کودهای حاوی این سه عنصر در اختیار درختان گذاشته شود ولی بر خلاف عناصر ماکرو که تمام نیاز درختان را نمی توان از طریق محلول پاشی تامین کرد عناصر میکرو را می توان از طریق محلول پاشی یا برگپاشی در اختیار درختان پسته گذاشت و کمبودشان را رفع کرد. مطالعات مشخص کرده که بدلیل زیاد بودن فسفر (P) در خاک مناطق پسته خیز جذب عناصر میکرو مانند مس (Cu)، آهن (Fe) و روی (Zn) با دشواری صورت می گیرد. مواد مختلف غذایی مورد نیاز درختان پسته از طریق خاک جذب می شوند. ساختمان و بافت خاک نقش مهمی در جذب مواد غذایی توسط ریشه ها دارد. خاکهای شنی، رسی و سیلتی هر کدام خواص مخصوص به خود دارند و همچنین مواد آلی موجود در خاک هم در حاصلخیزی خاک بسیار ضروری هستند و هر چه بیشتر باشند قدرت جذب عناصر غذایی از خاک توسط ریشه ها بیشتر است. متاسفانه در شرایط نواحی پسته خیز استان کرمان خاکها از نظر مواد آلی بسیار در مضیقه هستند و درصد مواد آلی موجود در خاک این مناطق زیر 1 درصد برآورد شده است.

نقش PH خاک در جذب عناصر مورد نیاز درختان پسته

یکی دیگر از فاکتورهای اساسی در جذب مواد غذایی توسط درختان از خاک اسیدیته یا PH خاک است. اسیدیته خاک به صورت مستقیم روی میکروارگانیسم های موجود در خاک (life soil) و همچنین جذب مواد غذایی مختلف تاثیر می گذارد. PH خاک مشخص می کند کدام عناصر توسط ریشه ها جذب شوند و کدامیک جذب نشوند. در شرایط اسیدیته پایین ( PH اسیدی) عناصری مانند روی، منگنز، آلومینیوم، مس و کبالت بسیار قابل جذب هستند و برعکس در PH بالا نمی توانند توسط گیاهان جذب شوند. این اتفاقی است که در شرایط خاکی باغات پسته استان کرمان صورت گرفته است و موجب شده که بدلیل PH بالای خاک، کمبود عناصر میکرو تقریبا در تمامی باغات پسته مشاهده شود. خاکهای بشدت قلیایی شده استان کرمان دارای مقادیر متنابهی از یونهای بیکربنات هستند که متاسفانه تاثیر منفی روی رشد و نمو درختان گذاشته اند و همچنین در جذب سایر عناصر مورد نیاز درختان پسته نیز اختلال ایجاد کرده اند. به طور معمول عناصر ماکرو (macro nutrient) در PH پایین یا شرایط اسیدی کمتر توسط درختان جذب می شوند و برعکس آن عناصر میکرو (micro nutrient) در شرایط PH بالا یا بازی شانس کمتری برای جذب توسط ریشه درختان دارند. شکل شماره 1 میزان تاثیر PH خاک روی جذب عناصر مختلف را نشان می دهد. اضافه کردن آهک برای بهتر شدن وضعیت خاک در باغات پسته یک اشتباه بزرگ است که متاسفانه برخی کشاورزان بصورت ناآگاهانه اقدام به این کار می کنند چون آهک PH خاک را بشدت بالا می برد و نتنها بهبودی در شرایط خاک در مناطق پسته خیز بوجود نمی آورد بلکه بشدت قلیایت خاک را افزایش می دهد. بهترین ماده برای اصلاح خاک و کاهش PH خاک در شرایط خاک باغات پسته استان کرمان استفاده از گچ خام است که بسیار مفید است و موجب می شود که PH خاک به سمت اسیدی شدن سوق پیدا کند. همانطور که قبلا اشاره شد ریشه های درختان پسته عناصر مختلف را به شکلهای مختلفی جذب می کنند. بسیاری مواقع عناصر غذایی در دسترس ریشه ها هستند اما ریشه ها قادر به جذب این عناصر نیستند. فاکتورهای متعددی در جذب یک عنصر توسط ریشه ها دخالت می کنند از جمله فرم شیمیایی عنصر، PH خاک، عکس العمل های ذرات (کلوییدها) خاک، فعالیت میکروارگانیسم ها در خاک و شرایط فیزیکی خاک مانند نفوذپذیری خاک، درجه حرارت و همچنین رطوبت خاک. اینکه عنصری بتواند بفرم قابل جذب برای ریشه ها در آید بسیار مهم است. بسیاری عناصر بفرم آنیونی (یون با بار منفی) و یا کاتیونی (یون با بار مثبت) توسط درختان جذب می شوند. از جمله عناصری که بشکل کاتیون جذب می شوند آهن (Fe) است (فرم قابل جذب آهن توسط گیاهFe2+  و Fe3+ است). کلر (Cl) عنصری است که بفرم آنیونی Cl- جذب ریشه های درختان می شود. جدول شماره 1 فرم های مختلف عناصر و اشکال قابل جذب آنها توسط ریشه ها را نشان می دهد.

فرق فرم کلات یک عنصر با فرم غیر کلات یا آزاد

اگر روی لیبل (lable) یا برچسب برخی کودها دقت کنیم به واژه کلات (chelate) برخورد می کنیم. بسیاری از کشاورزان نمی دانند کلات چیست و فرق کودهای کلاته با کودهای معمولی در کجاست و کودهای کلاته چه محاسنی دارند؟ کلمه کلات (chalate) از واژه یونانی chele مشتق شده و مترادف با واژه Claw بمعنای چنگ زدن و نگهداشتن چیزی توسط چنگال است. کلات سازی زمانی صورت می پذیرد که مولکولهای بزرگ مخصوص دارای چندین نقطه اتصال (مانند EDTA) با یک micro nutrient باند می شوند. فرم کلات یک عنصر فرمی حفاظت شده است و سایر عناصر نمی توانند مزاحمتی در جذب یک عنصر کلات شده ایجاد کنند. فرم کلات یک عنصر در مقایسه با فرم معمولی آن بسیار راحت تر و سریعتر توسط گیاه جذب می شود. مولکولی که عناصر micro nutrient را کلاته می کند EDTA نام دارد. بسیاری از عناصر micro nutrient زمانی که بفرم کلاته در بیایند بسیار بهتر از فرم معمولی شان در خاک توسط گیاه جذب می شوند. جذب بسیاری از عناصر توسط ریشه در نتیجه اختلاف بار الکتریکی عنصر با کانال های جذبی موجود در ریشه صورت می پذیرد. عنصری که بفرم کلاته در آمده باشد پتانسیل بار بیشتری ایجاد خواهد کرد و در نتیجه بیشتر و بهتر از کانالهای ریشه عبور می کند. همانطور که قبلا اشاره شد معمولترین مولکول برای کلاته سازی عناصر مختلف در کودهای کشاورزی EDTA (ethylene-diamine-tetra-acetate) است. در برخی از کودهای کشاورزی بسیار باکیفیت کشاورزی ممکن است عوامل کلاته کننده DTPA  و EDDHA  باشند.  EDTA معمولترین عامل کلاته کننده در کودهای مورد استفاده به صورت مصرف در خاک و همچنین بصورت محلول پاشی است. در شرایط خاک و آب باغات پسته استان کرمان (PH بالای خاک و آب) یونهای فلزی مانند آهن (Fe) و روی (Zn) در بسیاری از موارد غیر قابل جذب هستند برای ریشه ها اما وقتی که فرم کلاته این عناصر بعنوان کود در اختیار درختان قرار گیرد براحتی قابل جذب می شوند. عناصری که بفرم کلات هستند در مقایسه با عناصری که بصورت غیرکلات یا آزاد در خاک وجود دارند ثبات بیشتری دارند و با آبشویی یا leaching کمتر از دسترس ریشه ها خارج خواهند شد.

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۳:۳٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱٠/٢۸
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED