بیماری های نماتدی در پسته

بیماری های نماتدی در پسته

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کاشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

عضو انجمن پسته ایران

هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

Email: jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

نماتدها گروهی از کرمهای بسیار ریز هستند که برخی از گونه های آنها با چشم غیر مسلح قابل دیدن هستند. Nematodes از دو کلمه nama بمعنی موجود و todes نخ نما تشکیل شده است، نماتد یعنی موجودات نخ نما. هر جا که اثری از رطوبت در خاک باشد نماتدها هم وجود دارند. در همه گیاهان نماتدها خسارت زا هستند از گیاهان علفی و گندم و جو گرفته تا درختان پسته و سایر درختان دیگر. نماتدها معمولا از طریق ریشه به نباتات خسارت می زنند اما برخی از نماتد ها ممکن است قسمتهای هوایی گیاهان مثلا به ساقه ها خسارت بزنند (نماتد ساقه برنج  Ditylenchus anygustus). در باغات پسته ایران تحقیقات کاملی روی نماتدها در نقاط مختلف پسته خیز وجود ندارد و پروژه های انجام شده در مورد نماتدهای پسته در ایران بیشتر در حد تشخیص و شناسایی تاکسونومیکی بوده است و راه مبارزه قاطعی برای شرایط باغات پسته ایران معرفی نشده است. با توجه به خسارت شدید نماتدها در باغات پسته بویژه در مناطقی که باغات دارای خاک با بافت سبک، بررسی و تحقیق در مورد نماتدها امری الزامی بنظر می رسد. بسیاری از موارد کشاورزان خسارت و علایم بیماری های نماتدی را با علایم کمبودهای عناصر ماکرو و میکرو اشتباه می گیرند و فکر می کنند مشکل مسایل تغذیه ای و تنش ها هستند در حالی که مشکل اصلی وجود نماتدها و فعالیت شدید آنها روی ریشه است. گونه های مختلفی از این موجود خسارتزای ریز جثه در باغات پسته ایران و سایر نقاط پسته خیز دنیا شناسایی شده است.

نماتدهای خسارتزا در باغات پسته

 در سراسر دنیا در نواحی پسته خیز حدود 50 گونه از نماتدها شناسایی شده اند (Fatemy, 2009) که که بسیاری از آنها خسارت چندانی ایجاد نمی کنند (جدول شماره 1). اما برخی گونه های دیگر از نماتدها خسارات جدی به ریشه درختان پسته می رسانند. از جمله نماتدهای خسارتزا نماتد مولد زخم (Pratylenchus spp.) یا root lesion nematodes است. نماتدهای مولد زخم با ایجاد زخم بر روی ریشه درختان پسته موجب خسارت می شوند.علاوه بر ایجاد زخم روی ریشه ها ایندسته از نماتدها موجب تسهیل ورود عوامل خسارت زای ساپروفیت دیگر (قارچها، باکتریها و...) به داخل ریشه ها می شوندر(شکل 3 و 4) که در حالت عادی قادر به نفوذ نیستند. نماتد مولد زخم موجب ایجاد زخم های سیاه رنگ روی ریشه های بزرگ و قوی پسته می شود. اگر با چاقو مقداری از پوست ریشه آلوده به نماتد مولد زخم را کنار بزنیم می بینیم که زخم ها وسعت زیادی دارند و گاها به بافت آبکش ثانویه (Secondary phloem) هم می رسند (شکل شماره 1). همانطور که گفته شد نماتد مولد زخم را ورود عوامل بیماریزای ساپروفیت به ریشه درختان را هموار می کند و نهایتا موجب لهیدگی و پوسیدگی ریشه خواهد شد. پوسیدگی و لهیدگی پوست ریشه درختان پسته بیشتر ظاهری سیاه رنگ دارد که نشانه ای از فعالیت قارچهای ساپروفیت بویژه آسپرژیلوسها Aspergillus spp است (شکل شماره 1).

دومین و مهمترین نماتد خسارتزا در باغات پسته نماتد مولد غده یا گره Meloidogyne spp. است. دو گونه مهم خسارتزا (Meloidogyne javanica  و  M. incognita) گزارش شده اند. نماتدهای مولد غده شایع ترین و خسارت زا ترین نماتد ها در باغات پسته در ایران هستند و از نواحی مختلفی مانند باغات پسته کرمان، یزد و اصفهان و سمنان گزارش شده اند (Askarian et. al., 2006). علایم نماتد مولد غده در پسته می تواند بصورت زردی، کاهش رشد و زوال و گاها علایمی مانند علایم ناشی از کمبودها (بویژه ازت) باشد اما مهمترین و اطمینان بخش ترین علامت وجود گره ها یا غده های ریز روی ریشه ها است که با کنار زدن خاک ریشه و بررسی ریشه های مویین می توان این گره ها یا برآمدگی ها را بخوبی دید (شکل شماره 2). نماتدهای مولد غده در باغات پسته در شرایط رفسنجان (مهمترین ناحیه پسته خیز ایران) پلی سیکل (Polycycle) هستند یعنی در یک فصل زراعی بیش از یک دوره تولید مثلی یا زایشی دارند. برای نماتد مولد غده گونه M. incognita در شرایط رفسنجان تولید 5 نسل در طول یک فصل زراعی گزارش شده است (Banihashemi and Kheiri, 1995). تا حدود 50 نماتد ماده  Meloidogyne spp. در هر گرم از ریشه درختان پسته در منطقه رفسنجان گزارش شده است ((Farivar mahin, 1984. متاسفانه رقم اوحدی (Ohadi) که فراوانترین رقم تجاری کشت شده در ایران است به بیماری های نماتدی بویژه نماتد مواد گره بسیار حساس و آسیب پذیر است (Fatemi, 2009).

در باغات کالیفرنیا نماتدهای Meloidogyne spp., Pratylenchus spp. neglectus, Xiphinema americanum و  Paratylenchus hamatus گزارش شده اند که بسیاری از آنها خسارت چندانی تولید نمی کنند (Kodira & Westerdahl, 1995). در کالیفرنیا هم رقم Kerman نسبت به نماتد مولد غده (Meloidogyne spp.,) و همچنین بیماری قارچی گموز (حاصل از قارچ Phytophthora spp.) حساس تشخیص داده شده است. در کالیفرنیا پسته های  رقم  atlantica و  terebinthusنسبت به رقم Kerman نسبت به نماتد مولد غده و نماتد Pratylenchus vulnus مقاوم تر گزارش شده اند. گزارش هایی هم در مورد شکسته شدن مقاومت توسط نماتدها در رقم های atlantica و  terebinthusگزارش شده است و باید توجه داشت که مقاومت رقم ها نسبت به نماتدها همیشه قاطع و ثابت نیست و همیشه احتمال شکسته شدن مقاومت توسط نماتدها وجود دارد Westerdahl and  McKenry, 2002)). در پسته کاریهای ترکیه هم نماتدهای مختلفی از جنس های گوناگون بویژه در استان Sanliurfa گزارش شده است که خسارت چندانی ایجاد نمی کنند و اهمیت اقتصادی چندانی ندارند. یکی از دلایل مهم کاهش خسارت نماتدهای مولد غده  در استان Sanliurfa ترکیه بافت سنگین و رسی خاک استYildiz) 2007). در اسپانیا و ایتالیا هم نماتدهایی روی درختان پسته گزارش شده است که اهمیت اقتصادی چندانی ندارند.

مدیریت بیماری های نماتدی خسارتزا در باغات پسته

راههای مختلفی برای مدیریت بیماری های نماتدی و کاهش خسارت آنها در باغات پسته مطرح شده است شامل

-استفاده از رقم های مقاوم (رقم هایی از پسته وجود دارند که می توانند خسارت نماتدها را تحمل کنند و آسیب جدی به آنها در صورت هجوم نماتدها وارد نمی شود). تحقیقات نشان داده اند که پسته های رقم P. palaestina و P. atlantica نسبت به نماتد  M. incognita آسیب پذیری زیادی دارد و همچنین مشخص شده که پسته های رقم P. vera نسبت به نماتدهای  M. javanica و M. arenaria و  M. incognita  حساسیت زیادی دارند (Farivar mahin, 1984).  مطالعات نشان داده که پسته های رقم P. vera آسیب پذیرترین و رقم P. mutica دارای بیشترین مقاومت نسبت به نماتدهای مولد غده هستند. رقم های P. palaestina و همچنین P. atlantica و P. khinjuk دارای مقاومت متوسط نسبت به نماتدهای خسارتزا در باغات پسته هستند (Madani et al., 1995).

- استفاده از پایه های مقاوم (پایه هایی از پسته باید کاشت و توسعه یابند که نسبت به نماتد مقاوم باشند یا حداقل بتوانند خسارت نماتد را تحمل کنند). در ایران اکثر پایه ها از جمله کله قوچی، اوحدی، اکبری، اکبرآقایی، شاهپسند، علی آبادی، عباسعلی و خانجری نسبت به نماتد مولد غده (Meloidogyne javanica) حساس گزارش شده اند (Mohammadi Moghadam et al., 2006). بادامی ریز (Badami-reez) پایه ای بسیار مناسب برای توسعه در شرایط باغات پسته ایران است و تا حدی زیادی می تواند خسارت ناشی از نماتدهای خسارتزا و همچنین نسبت به برخی از امراض قارچی سرخشکیدگی پسیلومایسزی (Peacillomyces spp.) را تحمل کند است (Alizadeh et al, 2000).

- اجتناب از کاشت درختان یا نهالهای پسته در خاک آلوده به نماتد (بهتر است قبل از کاشت نهال یا بذر پسته از وجود نماتدهای خسارت زا و جمعیت نسبی آنها در خاک اطمینان حاصل کرد)

- جداسازی و ریشه کنی نقاط آلوده به نماتدها، باید حتما نواحی آلوده به نماتد و درختان بیماری که بشدت آلوده شده اند را ایزوله یا جداسازی کرد و درختان بشدت آلوده را معدوم و از آب انداخت چون نماتدها بسهولت از طریق آب آبیاری از درختان آلوده به درختان  سالم انتقال می یابند.

- جلوگیری از ورود حشرات و امراض قارچی و باکتریایی که موجب خسارت، ایجاد زخم و نهایتا به نفوذ بهتر نماتدها به ریشه می شوند

- کنترل بیولوژیک برای مبارزه با نماتدها با استفاده از قارچ ها، ویروس ها و نماتدهای شکارگر. البته این روش در ایران کاربردی ندارد وتوسعه نیافته اما در باغات پسته کالیفرنیا نمونه های موفقی از کنترل بیولوژیک  بر علیه نماتدها وجود دارد از جمله استفاده از باکتری آنتاگونیست  Pasteuria penetransبر علیه نماتدهای مولد غده یا Meloidogyne spp. و موارد دیگر.

 -استفاده از نور خورشید برای ضدعفونی کردن خاک و از بین بردن نماتدها یا Soil solarization. در این روش پس از اطمینان از رطوبت مناسب خاک و شخم خاک آلوده، سطح خاک آلوده به نماتدها را با ورقه های پلاستیکی یا پلی اتیلنی شفاف می پوشانند تا حرارت ایجاد شده توسط خورشید موجب ضدعفونی و پاک شدن خاک از نماتدها شود. باید توجه داشت که Soil solarization مراحل و شرایط خاصی را می طلبد و بسهولتی که فکر می کنیم نیست. البته Soil solarization موجب از بین بردن بذور علفهای هرز و قارچهای بیماریزا هم می شود. این روش در آمریکا کاربرد فراوانی دارد اما در ایران این روش بیشتر برای مبارزه با نماتدها در گلخانه ها استفاده می شود و در باغات پسته تقریبا کاربردی ندارد.

- آبیاری مکفی، عملیات خاکورزی مناسب و کوددهی بهینه و حاصلخیزی بیشتر، نهایتا موجب قوی ماندن درختان و تحمل خسارت ناشی از نماتدها در درختان پسته خواهد شد.

-استفاده از روش شیمیایی، دراین روش با استفاده از مواد شیمیایی مانند واپام، کلروپیکرین و متیل بروماید و...نواحی آلوده به نماتدها را پاکسازی می کنند. استفاده از فومیگاسیون یا گازدهی خاک با استفاده از مواد شیمیایی مانند متیل بروماید تقریبا پرکاربردترین روش مبارزه شیمیایی در باغات پسته است اما باید توجه داشت در مقیاس وسیع هیچگاه مبارزه شیمیایی و فومیگاسیون خاک مقرون به صرفه نیست. علاوه بر هزینه های گزاف مبارزه شیمیایی با نماتدها از طریق تیمار خاک آلوده، از نظر اثرات سو زیست محیطی هم مبارزه شیمیایی مضرات فراوانی برای اکوسیستم طبیعی باغات پسته دارد. گازدهی و مبارزه شیمیای فقط در مورد نهالستانهای پسته قابلیت کاربرد اقتصادی دارد و در ایالات متحده هم مبارزه شیمیایی مبارزه قابل توصیه ای برای نماتدهای خسارتزا در باغات پسته نیست.

-استفاده از آیش و تناوب با محصولاتی که میزبان نماتدها نباشند، در این روش زمین آلوده به نماتد را چند سالی به حال خود رها می کنند تا جمعیت نماتد بشدت کاهش یابد (آیش). در تناوب محصولی را بجای محصول اصلی در زمین آلوده به نماتد می کارند و چون محصول مورد نظر میزبان نماتد نیست بمرور جمعیت نماتدها در خاک کاهش می یابد. این روش بیشتر برای مبارزه با نماتدها در گیاهان زراعی و یکساله کاربرد دارد و برای مبارزه با نماتدهای درختان پسته روش مناسبی نیست.

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱۱:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۱/٢٠
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED