مواد هیومیکی و نقش آنها در افزایش عملکرد و بهبود فاکتورهای تغذیه ای در درختان پس

مواد هیومیکی و نقش آنها در افزایش عملکرد و بهبود فاکتورهای تغذیه ای در درختان پسته-بخش اول معرفی اجمالی

نوشته: مهندس محمد جمالیزاده-کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

Email: jmlzdh_mhmmd@yahoo.com

هشدار: هر گونه استفاده از این مطالب باید با ذکر منبع یا اجازه رسمی نویسنده باشد

تحقیقات کشاورزی و پسته در ایران در حالت سردرگمی و روزمرگی بسر می برد. بسیار بندرت یک نسخه کاربردی و عملی از طرف محقیق محترم مراکز تحقیقات پسته به کشاورزان معرفی شده است. ارتباط بسیار ضعیفی میان محققین، کشاورزان و بازار نهاده های کشاورزی (کود و سم و...) وجود دارد. بسیاری از نهاده های کشاورزی جدید بویژه کودها و سموم کشاورزی از کیفیت پایینی برخوردار هستند و بالعکس بسیاری از کودها و سموم می توانند بسیار موثر و کارساز عمل کنند و گره ای از مشکلات کشاورزان پسته کار را حل نمایند. از نظر من دولتمردان دلسوز بخش کشاورزی و پسته کاری باید فورا یک مرکز بررسی کیفیت کودها و سموم کشاورزی را تاسیس کند تا حداقل کشاورز بفهمد کدام جنس با کیفیت و کدام جنس بنجل است. بومی سازی نحوه استفاده کودهای مختلف بویژه کودهای محلولپاشی بسیار مهم است و از توان شخص بنده خارج. اما با اینحال تمام سعی و تلاش من بر این است که تا حد امکان به معرفی و بومی سازی دانش استفاده از کودها و سموم جدید بپردازم. امیدوارم دوستان و کارشناسان بنده را از نظرات مفید و انتقادات سازنده خود بی بهره نسازند. کودهای محلو لپاش و کاربرد در خاک دارای برندها و مواد مختلف و همچنین کاربردهای مختلف در بازار مصرف و در دسترس کشاورزان قرار دارند. کودهایی حاوی مواد هیومیکی، هورمونی، واجد اسیدهای آمینه، کودهای ویتامینه، عصاره جلبکها و ....هر کدام از این کودها نحوه کاربرد و عملکردهای بعضا متفاوتی هستند و تقریبا تمامی کشاورزان و حتی کارشناسان از نحوه اثر و کاربرد آنها اطلاع دقیقی ندارند و بصورت آزمون و خطا به استفاده یا توصیه به استفاده از آنها می پردازند. در این جستار از بین کودهای مختلف، به معرفی، مزایا و معایب و نحوه کاربرد کودهای حاوی مواد هیومیکی در سه مقاله جداگانه خواهم پرداخت امیدوارم مورد توجه و استفاده کشاورزان و کارشناسان علاقه مند قرار گیرد.

کودهای حاوی مواد هیومیکی (Humic substances) با برندهای مختلف در سالیان اخیر رواج نسبتا زیادی در نواحی پسته خیز استان کرمان پیدا کرده اند. از نظر نحوه کاربرد هم به صورت استفاده در خاک و هم بصورت محلول پاشی کودهای، حاوی مواد هیومیکی نتایج بسیار رضایتبخشی روی درختان پسته داشته اند.

بخش اول معرفی اجمالی

مواد هیومیکی (Humic substances) جزو مواد آلی محسوب می شوند. مواد آلی موادی هستند که بر خلاف مواد شیمیایی (مانند سموم و کودهای شیمیایی) ساخته دست بشر نیستند و بصورت طبیعی در محیط زیستی پیرامون ما وجود دارند. مواد آلی موادی هستند که دارای درصد بالایی از عنصر کربن (C) هستند و هر چه خاک حاصلخیزتر باشد درصد مواد آلی یا درصد کربن آلی در آن بالاتر است. مواد هیومیکی شامل اسیدهای هیومیک (Humic acids)، اسیدهای فولویک (Fulvic acids)، هیوماتها (Humate)، هیومین (Humin) و هوموس (Humus) هستند.  مواد هیومیکی نقش اساسی در حاصلخیزی، شادابی و قدرت و همچنین تغذیه هر گیاهی از جمله درختان پسته دارند. خاکهای مرغوب و حاصلخیز دارای مقادیر متنابهی از هیومین، اسیدهای هیومیک و اسیدهای فولویک هستند در اینچنین خاکهایی گیاهان در مقایسه با خاکهای فقیر(خاکهایی که دارای مواد آلی ناچیز) بازدهی بسیار بیشتری دارند. متاسفانه به دلایل غیر قابل اجتناب بسیاری از باغات پسته در خاکهایی احداث شده اند که خاکها بسیار فقیر هستند و دارای درصد پایینی از مواد هیومیکی هستند. مطالعات مختلف نشان داده اند که جذب بسیاری از کودهای کشاورزی به ویژه کودهای ماکرو (N, P, K) در حضور مواد هیومیکی تشدید می شود و عکس این مطلب هم صادق است نتیجه اینکه در شرایط خاک بسیاری از باغات پسته در ایران راندمان جذب کودها بویژه کودهای ماکرو پایین است به این دلیل که مقدار مواد هیومیکی در خاک بسیار ناچیز است. حال سوال اینجاست که آیا می توان کمبود مواد هیومیکی را بطریقی در شرایط باغات پسته ایران جبران کرد تا راندمان جذب کودها بالا برود؟ باید توجه داشت که مواد هیومیکی بتنهایی نقشی در تغذیه درختان پسته ندارند بلکه بعنوان یک کاتالیزور یا تشدید کننده جذب عمل می کنند و بنابراین بر خلاف تصور بسیاری از کشاورزان و کارشناسان اصطلاح کودهای هیومیکی صحیح بنظر نمی رسد. بررسی ها نشان داده اند که در خاکهای اسیدی (PH پایین) فولویک اسید و در خاکهای بازی (pH بالا) هیومیک اسید و هیومین فراونتر هستند (شرایط خاک باغات پسته ایران).

هوموس (Humus): هوموس ماده ای قهوه ای مایل به سیاه و مرکب از مواد کربنی پیچیده است. هوموس تشکیل شده از مواد غیر هیومیکی و مواد هیومیکی. مواد غیر هیومیکی هوموس شامل هیدراتهای کربن، چربی، موم، پپتیدها، اسیدهای آمینه و پروتویین ها می شوند و مواد هیومیکی بیشتر شامل اسیدهای آلی هستند. بیشتر مواد غیرهیومیکی هوموس سریعا توسط میکروارگانیسم های خاک تجزیه می شوند. برعکس قسمت هیومیکی هوموس بتدریج در خاک تجزیه می شود و در مقایسه با عناصر معدنی یا مواد معدنی، هوموس موجود درخاک بسیار پایدارتر است و ممکن است تا چند صد سال در خاک دام داشته باشد. همانطور که اشاره شد مواد هیومیکی عمر طولانی در خاک دارند با استفاده از روشهای استفاده از رادیو پرتوها مشخص شده که هیومین (Humin) 1140 سال می توانند درخاک بقا داشته باشند و همچنین در مورد هیومیک اسید 1235 سال و فولویک اسید حدود نزدیک به 900 سال.

مواد هیومیکی (Humic substance): مواد هیومیکی از ترکیب هوموس (Humus) به اضافه برخی از ترکیبات مولکولی با وزن بالا تشکیل شده است. ماده هیومیکی قهوه ای تا سیاه پررنگ است. هر چه مواد هیومیکی خاک بیشتر باشد نفوذپذیری، ظرفیت نگهداری آب و همچنین تبادل آنیونی و کاتیونی خاک بالاتر می رود. آنالیز عناصر مواد هیومیکی در آزمایشگاه نشان داده که مواد هیومیکی از عناصری مانند کربن (C)، اکسیژن (O)، هیدروژن (H)، نیتروژن (N)، گوگرد (S) و همچنین رشته های پیچیده کربنی و کربن های حلقوی بوجود آمده است. مواد هیومیکی به سه گروه اصلی تقسیم بندی می شوند 1-هیومین (Humin) 2-هیومیک اسیدها (Humic acids) 3- و اسیدهای فولویک (Fulvic acids)

هیومین ها (Humins): مواد هیومینی موادی هستند که در pH های بالا یا پایین غیرقابل جذب توسط گیاه هستند بعبارت بهتر هیومین ها غیر قابل حل در آب هستند. هیومین ها از مولکولهای بسیار بزرگ با وزن مولکولی بالا بوجود آمده اند. با همه پیشرفتهایی که در علم خاکشناسی، بسیاری از خواص فیزیکی و شیمیایی هیومین ها هنوز ناشناخته مانده است. هیومین ها نسبت به تجزیه بسیار مقاوم هستند و بکندی تجزیه می شوند. وظایف اصلی هیومن ها در خاک عبارتند از افزایش ظرفیت نگهداری آب در خاک، بهبود ساختار خاک، افزایش پایداری خاک، افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی و آنیونی خاک و نهایتا افزایش حاصلخیزی خاک. مواد هیومینی در حاصلخیزی خاک نقش اساسی دارند.

اسیدهای هیومیک (Humic acids): اسیدهای هیومیک تشکیل شده اند از مخلوطی از مولکولهای آلیفاتیکی ضعیف(رشته های کربنی) و کربن های حلقوی (حلقه های اروماتیک کربنی). هیومیک اسیدها در آبهای اسیدی غیرقابل حل هستند و بالعکس در آبهای با pH بالا (شرایط باغات پسته کرمان) قابل حل هستند. اسیدهای هیومیک در خاک موجب بهبود خواص خاک و افزایش جذب عناصر خاک می شوند. ثابت شده  اسیدهای هیومیک قابلیت اتصال به 60 عنصر معدنی شامل عناصر ماکرو و میکرو را دارا هستند. اتصال هیومیک اسید به عناصر معدنی موجب می شود عناصر غیرقابل جذب یا فیکس شده و کم جذب در محیط اطراف ریشه به صورت قابل جذب در بیایند. در حقیقت اسید هیومیک نقش کلات کننده برای سایر عناصر ضروری گیاهان دارد.

اسیدهای فولویک (Fulvic acides)

اسیدهای فولویک ملغمه ای از زنجیره های کربنی آلیفاتیک و آروماتیکی هستند که در آب بخوبی قابل حل هستند. pH خاک تاثیری روی جذب اسیدهای فولویک ندارد. شکل ظاهری اسیدهای فولویک بسیار متغیر است و همچنین اسیدهای فولویک نسبت به اسیدهای هیومیک دارای وزن مولکولی پایین تر و همچنین جثه کوچکتری هستند. مقدار اتم اکسیژن موجود در اسیدهای فولویک 2 برابر میزان اتم اکسیژن در اسیدهای هیومیک است. قدرت تبادل آنیونی و کاتیونی اسیدهای فولویک بیش از 2 برابر قدرت تبادل یونی در مولکولهای اسیدهای هیومیک است. بر خلاف اسیدهای هیومیک، فولویک اسیدها بعلت ابعاد کوچکتر و وزن مولکولی پایین تر براحتی از طریق ریشه، ساقه و برگها قابل جذب هستند. در مورد محلولپاشی روی درختان پسته بهتر است از کودهای حاوی فولویک اسید با درصد نسبتا بالا استفاده کرد. نتایج کابرد غلظتهای کم روی درختان پسته رضایتبخش نیست. محلوپاشی کودهای ماکرو میکرو بهمراه درصد قابل قبولی از اسیدهای فولویک باعث افزایش بسیار شگفت انگیز راندمان جذب این عناصر خواهد شد. اسیدهای فولویک همانطور که قبلا اشاره شده مشابه عناصر کلاته عمل می کنند و عناصر را از قسمتهای سطحی برگ یا ریشه بسرعت به داخل بافتها هدایت می کنند و در واقع اسیدهای فولویک نوعی کلات کربن طبیعی است. شگرد یا حقه بسیاری از کارخانجات درجه اول تولید کننده کودهایی که بصورت محلول پاشی استفاده می شوند کاربرد درصد نسبتا بالایی از اسید فولویک در فرمول ایندسته کودها است. برخی از تولید کنندگان بسیار باکیفیت کودهای برگی (محلوپاشی) یک گام نیز فراتر نهاده و عناصر موجود در کود را به صورت کلاته و توام با فولویک اسید فرموله می کنند که در تغذیه گیاهان بسیار کارساز است. محلوپاشی کلاتهای معدنی فرموله شده با اسیدهای فولویک بعنوان یک اصل اساسی در افزایش رشد هر گیاهی از جمله پسته محسوب می شود. تاثیر کودهای حاوی فالویک اسید بصورت برگپاش بحدی است که حتی کاربرد یک نوبت در فصل زراعی هم موجب انتقال عناصر معدنی به داخل بافت برگ و سایتهای متابولیکی سلولهای گیاهی خواهد شد. فالویک اسیدها همانطور که قبلا اشاره شد موثرترین و کارآمدترین کلاتهای کربن الی هستند. بعلت طبیعی بودن ساختار فالویک اسیدها ایندسته از کودها تقریبا هیچ گونه گیاهسوزی بصورت کاربرد محلولپاشی ایجاد نمی کنند ولی باز هم بهتر است در دوزهای توصیه شده مصرف شوند.

هیوماتها (Humates): هیوماتها نمکها فلزی (معدنی) از فولویک اسیدها یا هیومیک اسیدها هستند. بعبارت بهتر هیومات (Humate) زمانی تولید می شود که یک عنصر معدنی مثلا پتاسیم (K) با اسیدهای فالویک یا هیومیک اسیدها فرموله شود. هیومات پتاسیم حاصل ترکیب نمک پتاسیم با اسیدهای فالویک یا هیومیک است. هیوماتهای مختلفی امروزه در بازار مصرف وجود دارند که بسته به نوع کمبود در درختان پسته می توانند مورد استفاده قرار بگیرند مانند هیومات آهن (Fe-humate)، هیومات کلسیم ( Ca-humate) و.....

  
نویسنده : محمد جمالیزاده تاج آبادی ; ساعت ۱۱:۳۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٢/٥
تگ ها :

دریافت کد وضعيت آب و هوا


  FEED